Bala oghrilirigha ölüm jazasi bérish bilenla balilarni qutquzup qalghili bolamdu? (2)

Muxbirimiz gülchéhre
2015-12-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Ata-anilar yütken balisining qaytip kélishini arzu qilmaqta.
Ata-anilar yütken balisining qaytip kélishini arzu qilmaqta.
Social Media

Uyghur ata, anilarning "Bala oghrilirigha ölüm jazasi bérish" chaqiriqi torlarda munazire qozghashtin burunla bu xil pikir teklipi xitay tor betliridimu uzundin buyan qiziq nuqtining biri bolup kelmekte, emma xitaydiki bir qisim qanun ilmi mutexessisliri "Bala oghrilirigha ölüm jazasi bérish" ijabiy rol oyniyalmaydu dep körsitip buninggha qarshi köz qarishini ipadilidi. Ularning qarishiche, ölüm jazasining cheklesh iqtidari cheklik bolup, eksiche bala oghriliri qebihliship, balilar téximu xeter ichide qalidiken. Yene bezi qanun mutexessislirining qarishiche, "Adem sétiwalghuchilargha bérilgen jaza bek yenggil bolup qalghan bu, bala aldap sétish délolirining yüz bérishning muhim amilliridin biri bolup qalmaqta, adem sétiwalghuchilargha bolghan jazalashni we ösmürlerni xorlighuchilargha bolghan jazalashni éghirlitish lazim."

Nyuyork uniwérsitétida bilim ashuruwatqan xitay kishilik hoquq adwokati we qanunshunas téng byaw "Bala oghrilirigha ölüm jazasi bérish" ijabiy rol oyniyalmaydu dégen pikir terepdari bolsimu, emma u buning xitayning ichkiri ölkiliridiki we Uyghur rayonidiki sewebini ayrip chüshendüridu. Téng byawning analiz qilishiche, xitayda balilarni oghrilap aldap sétish qilmishining asasliq sewebini xitayda uzun yil dawamlashqan yalghuz perzentlik pilanliq tughut siyasiti we organ sodisi qatarliq köp liniyeleshken jinayet yolliri we qanundiki bu xil jinayetchilerni jazalash salmiqining ajizliqidin izdesh mumkin, chünki sebiy, özini qoghdash iqtidari bolmighan balilargha ziyankeshlik qilish jinayi qilmishlar ichide insanliqqa qarshi eng qebih qilmish, bu jinayetni sadir qilghuchilar jem'iyettiki balilarni qoghdashta mukemmel bolmighan sistéma we qarangghuluqtin paydilanmaqta we qéchip qutulmaqta. Ularning jinayiti éghir, lékin xitayda jinayetke qarita jaza höküm qilish simwol xaraktérige ige bir chare, ölüm jazasining qanun tertipler boyiche ijra qilinishi cheklimilikke ige shundaqla bu insaniy exlaqtin ayrilghan kishilerni bu qebih jinayitidin tosup qalalmaydu. Bu xil jinayetlerni tosush üchün xitay hökümiti balilarni qoghdashni asas qilghan sistéma we puqralirini xatirjem qilidighan jem'iyet qurup chiqishi kérek.

Téng byaw yene Uyghur balilirining yoqap kétish mesilisining bolsa yuqiriqidek xitayning sistémisi, qanundiki boshluq we jem'iyet exlaqi bilen munasiwetlik ijtima'iy bir mesile bolghandin bashqa, Uyghurlar xitaydiki qanun we kishilik hoquq jehette eng éghir kemsitishke uchrawatqan millet bolghanliqi üchün bu mesilining siyasiy teripi bar dep otturigha qoydi.

Téng byawning qarishiche, Uyghur balilirining yoqap kétishi we tépilish nisbitining töwen bolushi, xitay da'irilirining Uyghurlargha tutqan milliy kemsitish siyasitini körsitip béridighan bir terep, Uyghurlardiki bu mesilini bir jinayi ishlar qanuni bilen hel qilip kételeydighan mesile emes. Uyghurlarning heq-hoquqining her tereptin depsende qilinishi xitay milliti uchrawatqan naheqchiliklerdin éghir. Bu omumiy jehettin xitay hökümitining Uyghurlargha tutqan siyasiti keltürüp chiqarghan bir murekkep mesile.

Amérikida pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchisi ilshat hesen ependi bolsa xitayning özini qanun döliti déyishige ishenmeydighanliqi we balilarning yoqap kétishide mes'uliyiti eng éghir bolghini del xitay hakimiyiti dep qaraydighanliqini otturigha qoydi.

Ilshat hesen ependi yene "Dölet we jem'iyet ishenchsiz, qanun kapaletke ige bolmighan, kishilik hoquq xalighanche depsende qilinidighan xitayda, bolupmu köchmenler shiddet bilen köpiyip xitay ölkiliri bilen Uyghur éli otturisidiki alaqe yolliri köpiyiwatqan we kengri échiliwatqan bundaq murekkep bir shara'itta balilarni qoghdashta hazirche ata, anilarning peqet hoshyarliqni ashurup we etrapidiki kishiler bilen pikir toplap birlikte emeliy ünümlük tedbirler qollinish arqiliq, ümidsizlik ichidin ümid izdep amal bar balilarning adem bédiklirining qoligha chüshüp qilishidin saqlinishtin bashqa charisi yoq" dep otturigha qoydi.

Toluq bet