Muhajirettiki Uyghurlarning öz “ Balilar bayrimi”ni eslige keltürüsh teqezzasi kücheymekte

Muxbirimiz gülchéhre
2022.06.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Muhajirettiki Uyghurlarning öz “ Balilar bayrimi”ni eslige keltürüsh teqezzasi kücheymekte Amérika Uyghur birleshmisi ötküzgen tebriklesh pa'aliytitide Uyghur ösmürler sherqiy türkistan marshi we bayriqigha hörmet bildürmekte
UAA

“Balilar kelgüsimiz” dégen bu söz dunyagha ortaq sho'ar. Balilarning hoquq -menpe'etlirini qoghdash we kapaletke ige qilish her qaysi dölet we hökümetlerning bash mes'uliyiti hem mejburiyiti. Hetta xitaymu buningdin mustesna emes.

Xitay kommunistik partiyesining xitay xelq jumhuriyitimu ötken esirning otturliridin bashlap her yili 6-ayning 1-künini xelq'ara balilar bayrimi qilip ötküzüshni belgiligen. Xitayning balilar üchün bu künni bayram küni qilip békitishning tarixigha kelsek, 1949-yili noyabirda, xelq'ara démokratik ayallar birleshmisi moskwada kéngesh yighini achqan, xitay we bashqa sotsiyalistik döletler wekilliri yighin'gha qatnashqan. Yighinda her yili 6-ayning 1-künini xelq'ara balilar bayrimi qilip ötküzüsh qarar qilin'ghan. Shundin kéyin xitayni öz ichige alghan birqisim sotsiyalistik tüzümdiki döletler 1-iyunni balilar bayrimi qilip békitti. Bu bayram emeliyette her herqaysi döletlerdiki balilarning yashash, saqliqni saqlash, ma'arip we béqish hoquqini qoghdash, balilarning turmushini yaxshilash we balilargha ziyankeshlik qilish hem zeherlinishke qarshi turush üchün tesis qilin'ghan bayram idi.

Gerche insan heqliri kapaletke ige bolmighan xitay dölitide héchqachan balilarning heq- hoquqliri kapaletke ige qilinip baqmighan bolsimu, bügün xitayda 72-nöwetlik “1-Iyun” xelq'ara balilar bayrimi tebriklenmekte.
Jümlidin, birqanche milyondin artuq Uyghur, qazaq we bashqa türkiy millet wekilliri lagérlargha, türmilerge solinip, “Irqiy qirghinchiliq ” sadir qiliniwatqan Uyghur diyarida balilar bayrimi daghdughuluq ötküzülüp, ular her türlük pa'aliyetler teshkillen'gen we Uyghur balilirining bextlik yashawatqanliqi teshwiq qilin'ghan.

“Tengritagh tori” qatarliq xitay hökümet taratqulirining Uyghur diyaridin tarqatqan xewerliridin melum bolushiche, Uyghur aptonom rayonidiki her derijilik ayallar birleshmiliri bash bolup rengdar pa'aliyetlerni élip bérip, “Shinjangdiki muhebbet - balilar qelbi yighilishni qarshi alidu” témisida “6-Ayning 1-küni” ni tebrikligen. Xewer wasitiliride “1-Iyundiki muhebbet” bildürüsh pa'aliyiti bilen birlikte:“ Biz her millet balilirigha bayramliq bext tileymiz, balilargha partiye we hökümetning ghemxorluqi we weten chong a'ilisining illiqliqini hés qildurup, saghlam, xushal we ehmiyetlik bayramni bille ötküzimiz” dégendek teshwiqatlar élip bérilmaqta.

“Shinjang géziti”ning 1 -iyun tarqatqan xewirige qarighanda, xitay da'iriliri Uyghur diyarida balilar bayrimini tebriklesh üchün 500 xildin artuq medeniyet pa'aliyiti uyushturghan. Emma Uyghur élining her qaysi jaylirida uyushturghan bu pa'aliyetler asasen xitayning“ Shinjang tarixi”ni öginish, kommunistik idiyeni terghib qilish, xitay medeniyiti, milletler ittipaqliqi terbiyesi qatarliqlarni asas qilghan.

Ili qazaq aptonom oblasti muzéyida bashlan'ghuch mektep oqughuchilirigha “1-Iyunni tebriklesh” we “Balilar arzusini birlikte berpa qilish” pa'aliyitini ötküzülgen. Ürümchi sheherlik kutupxana kitablarni anglash we hékaye sözlesh musabiqisi ötküzüp xitay tarixidiki“Alim lyuyi”“ Zongzi” ning hékayilirini kompyutér téxnikiliri arqiliq teswiriy shekilde körsetken. Xewerde bular: “ Balilargha junggoning munewwer en'enisige warisliq qilish, yash-ösmürlerning en'eniwi medeniyetke we kitab oqushqa bolghan qiziqishini yétildürüsh” déyilgen. Xewerdin melum bolushiche yene, “Junggoning en'eniwi medeniyitining yüz klassik esiri” qatarliq neshr buyumlirining körgezmisi torda tarqitilip, yash-ösmürlerning bayramliq turmushi béyitilghan.

Hetta xitayning chet'ellerdiki elchixanilirimu balilargha atalghan bu bayramdin paydilinip teshwiqat qilishni untup qalmighan. Türkiyening enqerediki elchixanisi bügün, 1-iyun küni:“ Dunyadiki balilarning xelq'ara balilar bayrimi künini tebrikleymiz”dégen témida bir resimlik éléktronluq atkirétkini tiwittérgha chaplishi bilen, a'ilisi parchilan'ghan Uyghurlarning qattiq ghezipini qozghighan. Kishiler buninggha qarita xitayning irqi qirghinchiliqini pash qilidighan süret we inkaslarni yaghduruwetken, muhajirette yashawatqan baliliridin xewer alalmay kéliwatqan Uyghurlarmu balilirining süretlirini inkas süpitide chaplap “Qéni bu balilar?” dep xitay hökümitini jawabkarliqqa tartqan. Xitayning “Shinjang saqchi höjjetliri” ashkarilinip, lagérlargha qamalghanlar ichide hetta on nechche neper bala we ösmürningmu barliqi süretliri bilen pash bolghan yéqinqi künlerdin buyan, ijtima'iy tartqularda xitayning Uyghur baliliri üstidin élip bériwatqan jinayetlirini sürüshte qilish dolquni dawamliq kücheymekte.

Ziyaritimizni qobul qilghan xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri xadimi maya wang xanim, bügünkidek balilarni himaye qilish we ularning heq- hoquqlirigha kapaletlik qilishning ehmiyitini tekitleydighan eng muwapiq bir künde Uyghur balilirining untulup qélinmaydighanliqini tekitlep mundaq dédi:“ Uyghur baliliri bügün Uyghur diyarida chongqur tehditler ichide, ularning ata- anisi we yéqinliri lagérlargha we yaki türmilerge qamalghan, yoq qiliwétilgen. Ular özlirining saghlam ösüp yétilishige kapaletlik qilidighan, söygü we méhr alidighan chonglardin mehrum qilinmaqta. Ular yataqliq mekteplerde we yaki yétimxanilarda yashashqa mejbur, bu jaylarda bolsa ular özining tilida sözleshtin cheklen'gen. Bu weziyette balilarning jismaniy we rohiy jehettin saghlam yétilishi intayin qiyin. Bu bir bala yaki bir qanche bala emes, pütün bir ewlad boyiche éghir rohiy zerbe we iztirapqa muptila qilin'ghan. Ular omumiyy jehettin bir millet we jem'iyetni tutup turidighan til, medeniyet we ijtima'iy muhitlardin yulup tashlan'ghan. Ularning weziyiti bizni chongqur endishilendüridu”.

Muhajirettiki Uyghurlar bolsa, Uyghurlar millet süpitide irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqan, a'ililer mejburiy parchilinip, balilar ata- anisidin ayrilip balilar lagérliri, yétimxanilargha jaylashturulghan hetta türmilerge qamalghan mushundaq paji'elik peytte, Uyghur baliliri üchün xitay békitip bergen atalmish “ Xelq'ara balilar bayrimi” ni bayram süpitide tebrikleshning ehmiyiti qaldimu? dep so'al qoyushmaqta.

Hamilisini xitay hökümitining “ Pilandin sirt” dep mejburiy chüshürüwétishidin saqlap qélish üchün 5 nareside balisini yurtidiki uruq -tughqanlirigha amanetke qoyup türkiyege kelgen, top -toghra 6 yildin buyan baliliridin qayta xewer alalmay kéliwatqan qelbinur xanim üchün, 1- iyun,5 balisini eng séghinidighan we yüriki eng ézilidighan bir kün bolup kelmekte.

Xitay hökümitining “Irqi qirghinchiliq” siyasitining weyranchiliqida a'ilisi parchilan'ghan we yurtigha qaytalmighan qelbinur xanim, türkiyede turup 2018- yili xitayning bir ijtima'iy taratqusidin taralghan balilar lagéridiki balilarning widiyosidin, xewer alalmay kéliwatqan bir qizining séymasini tonup qalghanidi. Shundin buyan u balilirining iz-dérikini sürüshte qilish üchün xelq'araliq metbu'atlargha guwahliq bérip kelmekte we türkiyediki özige oxshash Uyghur anilar bilen türlük pa'aliyetlerni teshkillimekte.

U baliliridin ayriwétilgen anilarning awazi bolush üchün pa'aliyetlirini hergiz toxtitip qoymaydighanliqini bildürüsh bilen teng barliq dölet rehberlirige:“ Balilargha bayram ötküzüsh bilenla bextlik qilghili, saghlam ösüp yétilishige kapaletlik qilghili bolmaydu, emeliyette balilar üchün anisining yénida oyghinishning özi bayram” dep xitab qildi.
Xitay hökümitining irqiy qirghinchiliq siyasitining Uyghur balilirigha élip kéliwatqan her tereplik ziyankeshlikliri chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchi we muhajirettiki her bir Uyghurni azablawatqan zor qayghu. Xitayning yenila shekilwazliq bilen özining jinayetlirini perdazlap körsitish üchün hetta balilar bayrimidin ibaret bir kündinmu paydilinip Uyghur balilirini mejburiy usul oynitip, naxsha éytquzup ularning xushal bayram ötküzüwatqan, bextlik qiyapettiki körünüshke mejburlawatqanliqi Uyghurlarni téximu ghezep we endishige salmaqta.

Radiyomizgha kelgen inkaslardin we Uyghurlarning ijtima'iy taratqularda dawam qiliwatqan qiziq nuqta mulahiziliridin melumki, muhajirettiki Uyghurlar radiyomizda ötken ayda anglitilghan tarix we bügün programmisi arqiliq, ikkinchi qétim qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti dewride, sherqiy türkistan inqilabi hökümiti rehbiri exmetjan qasimi teripidin 5- may künining balilar bayrimi qilip békitilip, tunji we axirqi qétim 1949- yili 5- mayda daghdughiliq tebriklen'genlikidek tarixni ögen'gendin kéyin, Uyghurlarda zor inkas qozghalghanidi. Bu inkaslarda bu bayramni eslige keltürüsh teshebbusliri zor salmaqni igiligen.

1944-Yili 12-noyabir küni ghuljida qurulup taki 1949-yilining axirighiche mewjut bolup, xitay kompartiyesi hakimiyiti teripidin bikar qilin'ghan sherqiy türkistan jumhuriyitide 12-noyabir inqilabi küni, yeni dölet bayrimi, 8-aprél armiye bayrimi shuningdek 5-may balilar bayrimi qatarliqlar resmiy shekilde ötküzülgen bolup, xitay kompartiyesi Uyghur élini igiligendin kéyin bu bayramlarni bikar qiliwetken, jümlidin yuqiriqidek Uyghurlarning özlirining balilar bayriminimu emeldin qalduruwetkenidi.

Amérika wirjiniye shtatining feyirfaks shehiridiki “Méhriban ana”- “Uyghur ana til mektipi”ning qurghuchisi we oqutquchisi süriye ablimit xanim, özimu sherqiy türkistan jumhuriyiti békitken 5- may balilar bayrimini eslige keltürüsh terepdarlirining biri bolup, u mektipide tunji5-may Uyghur balilar bayrimini birlikte ehmiyetlik ötküzgeniken. U xitay kompartiyesidek Uyghurlarning zéminini bésiwélip, ular üstidin qirghinchiliq qiliwatqan bir hakimiyet békitip bergen bayramlarni ötküzüshning héch ehmiyiti yoqliqini, 5- may balilar bayrimini heqiqiy türde xatirilesh arqiliq Uyghur ewladlirigha musteqilliq rohi, özining tarixi we milliy kimlikini xatirilitish hem ögitishning ehmiyiti zor dep qaraydighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet