Shi jinpingning “Balilardin bashlash mentiqisi” din Uyghur qismetlirining xelq'aralishishighiche

Amstérdamdin obzorchimiz asiye Uyghur teyyarlidi
2023.11.20
qumul-maarip-yardem Xénen ölkisining ma'arip ixtisasliqlirini qarshi élish körünüshi, qumul, 2023-yili 18-féwral
henan.gov.cn

Bu yil 11-noyabirdin 17-noyabirghiche amérikining san-fransisko shehiride “Asiya-tinch okyan iqtisadiy hemkarliq teshkilati yighini” ötküzülgen bolup, yighin'gha xitay dölet rehbiri shi jinpingmu qatnashqanidi. Shi jinpingning mezkur yighin'gha qatnishishi tebi'iy halda xelq'arada xitay we amérika arisidiki ziddiyetlerning aqiwiti heqqide küchlük munazirilerni otturigha chiqardi. Bir qisim közetküchiler mezkur yighinda shi jinping bilen baydénning uchrishishi amérika-xitay munasiwetlirining qayta yaxshilinishqa qarap yüzlinidighanliqining ipadisi, déyishti. Emma yene bir bir qisim közetchiler bolsa baydin bilen shi ning uchrishishi, amérika bilen xitay arisidiki dunya küntertipige bérip taqilidighan idé'ologiyelik mesililer we bu seweblik qutuplashqan dunya weziyitining özgirishige tesir körsitelmeydighanliqini otturigha qoyushti.

 Derweqe, baydin bilen shi jinping uchriship, arqidinla baydin burunqigha oxshashla shi jinpingni yenila bir diktator dep qaraydighanliqini otturigha qoyushi, bu qétimliq uchrishishning netijisiz bolghanliqini ashkarilap qoyghanidi. Xelq'ara uchur wasitiliride mezkur mesile küchlük munazire qiliniwatqan bir peytte, shi jinping heqqide yene bir qiziq téma otturigha chiqti. U bolsimu, shi jinping öz bilen oxshashla yighin'gha kelgen tayland bash weziri bilen xitay dölet putbol komandisi heqqidiki gheyriy resmiy paringi idi. Chünki bir nechche kün awwal taylandta ötküzülgen dunya putbol longqisi aldin tallash musabiqiside xitay dölet putbol komandisi ikkige qarshi bir netije bilen tayland komandisini yéngiwalghanidi. Tayland rehbiri mezkur xewerni APEC yighinida shi jinping bilen ortaqlashqanidi. Lékin shi jinping oylimighan yerdin, xitay dölet putbol komandisining “Teliyi ongdin kélip qalghan” liqi üchünla tayland komandisini yéngiwalghanliqini, özining xitay putbol komandisigha anche ishench qilmaydighanliqini éytti. Shi jinping söz axirida yene “Shunga biz ishlarni balilardin bashlawatimiz” dep qoshupmu qoydi. Mana bügün shi jinpingning bu sözi uchur wasitiliride yene bir qiziq témigha aylandi. Biz bügün shi jinpingning xitay putbol komandisini némishqa bunche yaratmaydighanliqi heqqide emes, belki uning axirida qoshumche qilghan “Ishlarni balilardin bashlawatimiz” mentiqisi we buning Uyghurlar bilen bolghan alaqisi heqqide toxtilimiz.

Shi jinpingning “Ishlarni balilardin bashlawatimiz(娃娃抓起)” dégen sözi emeliyette, “Ishlarni bashtin tüzeymiz (源头治理) ” we “Üch xil küchlerni tüp yiltizidin yoqitimiz (彻底消灭三股势力) ” dégen sözler bilen oxshash siyasiy menige ige bolghan sözlüklerdur. Yeni xitay hökümiti Uyghurlar üstide yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqida yuqiriqi üch sözlükni, birla meqset üchün, yeni Uyghurlarni tüp yiltizidin yoqitish üchün qollinip kelgen. Eger ésimizde bolsa atalmish “Gherbni échish” siyasiti bashlan'ghan 1999-yili, yene xitay ölkiliride “Shinjang toluq ottura sinipi” échish siyasiti Uyghur oqughuchilargha xitay dölet kimlikini qobul qildurushni asasiy meqset qilip bashlan'ghanidi. 2004-Yiligha kelgende atalmish “Toqquz yilliq mejburiy ma'aripni heqsiz qilish we sawatsizliqni tügitish pilani (两基攻坚计划) ” bilen teng “Xitay tili ögitishni balilardin bashlash” sho'ari otturigha chiqti. Gerche, “Heqsiz ma'arip we sawatsizliqni tügitish” kelimiliri anglimaqqa yéqimliqtek tursimu, emma bundaq “Yaxshi ish” ning bedili, Uyghur balilirining ana tilda ma'arip terbiyesi élish heqqidin mehrum qélishini shert qilatti. Derweqe, ishlar xitayning pilani boyiche bashlinipla qalmay, belki Uyghur nopusini asas qilghan jenubiy Uyghur élini bash nishan qilip dawamlashti. Emma xitay nopusi az bolghan jenubiy Uyghur élida xitay ma'aripini omumlashturush unche asan emes bolup, xitay tiligha pishshiq bolghan belgilik oqutquchilar qoshunining bolushigha éhtiyajliq idi. Derweqe “Xitay tili ögitishni balilardin bashlap tutush” sho'ari astida xitay “Qosh ünüm” ge érishti. Buning biri, “Qosh til” namida Uyghur balilirini ana tilidin mehrum qilish؛ yene biri, Uyghur “Qosh til oqutquchisi kemchil bolush” ni bahane qilip, xitay ölkiliridin Uyghur éligha “Alahide shitatliq oqutquchi” namida köchmen yötkesh boldi.

Xitayning Uyghur élida yolgha qoyghan “Alahide shitatliq oqutquchi yötkesh pilani” boyiche 2006-yilidin 2020-yilighiche, Uyghur éligha peqet “Alahide shitatliq oqutquchi” namidila 150 mingdin artuq xitay köchmen yötkep kélin'gen. Atalmish “Qosh til ma'aripi” namida Uyghur mekteplirini xitaychilashturush nisbiti 70 Pirsentke, yesli ma'aripining xitaychilashturulush nisbiti bolsa 90 pirsentke yetken.

Qaghiliq nahiyelik 5-ottura mektep oqughuchilirigha xitayning en'eniwi pasonidiki kiyimler kiydürülüp, xitay edebiyati ögitilmekte. 2018-Yili öktebir.
Qaghiliq nahiyelik 5-ottura mektep oqughuchilirigha xitayning en'eniwi pasonidiki kiyimler kiydürülüp, xitay edebiyati ögitilmekte. 2018-Yili öktebir.
xjyc.gov.cn

Qaraydighan bolsaq, xitay tili ögitishni “Balilardin bashlap tutush” arqiliq xitaylashturush uslubi yalghuz Uyghurlarni xitaylashturush bilenla cheklen'gen mesile emesliki éniq. Bolupmu Uyghur rayoni xitayning atalmish “Bir belbagh bir yol istratégiyesi” diki Besh chong merkiziy rayon (1. Iqtisad, 2. Qatnash, 3. Soda-alaqe, 4. Ma'arip-medeniyet, 5. Tébbiy dawalash) qilip békitilgendin kéyin téximu shundaq boldi. Yeni xitay Uyghur élini pütünley xitaylashturush bilen bir waqitta, xitaylashqan Uyghur élini ottura asiyani xitaylashturushning merkiziy rayonigha aylandurush pilanini bashlighan. Téximu konkrét qilip éytqanda, Uyghur rayonidiki xitaylashturulghan Uyghur qatarliq milletlerning til alahidiliki we ottura asiya milletliri bilen bolghan medeniyet ortaqliqi tézdin ottura asiya döletliride xitay tilini omumlashturush üchün xizmet qildurulüshqa bashlighan. Xitayning bu xildiki “Xitaylashturush” pilani yalghuz ottura asiyadila emes, eksiche pütkül dunya miqyasida kéngiyishke bashlighan bolup, Uyghurlar duch kelgen türlük qismetler deslepki qedemde dunya üchünmu ortaq bolghan “Xelq'ara qismet” bolushqa yüzlen'gen. Yéqinqi yillarda xitayning atalmish kungzi institutliri, xitay saqchi ponkiti, ming kishilik pilan qatarliq türlük usullarda xitay tili we atalmish jungxu'a medeniyitini tarqitish namida herqaysi démokratik ellerge singip kirip, mezkur döletlerning bixeterlikige türlük tehditlerni peyda qiliwatqanliqi héchkimge sir emes.

Shuni éniqki, shi jinping éytqan “Ishlarni balilardin bashlash” sözi addiy menidiki söz bolmastin, belki Uyghur millitining tili we ma'aripini xitaylashturush métodidur. Bu xil métod öz nöwitide yene xitayning dunyani xitaylashturush, atalmish xitayche alahidilikke ige sotsiyalizm qarishini, amérika bashliq gherb démokratik qimmet qarashlirining ornigha dessitish suyiqestining neq özidur.

 ***Bu obzordiki köz qarashlar peqet aptorning özigila xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.