Уйғур дияридики биңтүәнгә қарашлиқ арал шәһиридә кимләр яшайду?

Мюнхендин ихтиярий мухбиримиз әкрәм тәйярлиди
2023.12.19
aral-shehirige-xitaydin-kelgen.kochmenlerge-teuuarlanghan-oyler-1.jpg Хитайлар кәң қоллинидиған тикток арқилиқ тарқалған видийоларда көрситилгән, хитай көчмәнләргә тәйярланған өйләрни екскурсийә қилдурмақта. 2020-Йили март, арал шәһири.
Social Media

Хитайниң уйғур дияридики “шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтүәни” 2020-йилидин кейин тарим дәрясиниң ақсу тәвәсидики дәря-еқинлар қошулған җайда “арал” (хитайчә 阿拉尔 ) Намлиқ бир йеңи шәһәр қуруп, нопуси хитай өлкилиригә тәвә болған хитайларни һәқсиз өй, һәқсиз йәр, айлиқ турмуш капаләт пули қатарлиқ етибар сиясәтлири билән тәминләйдиғанлиқини кәң көләмдә тәшвиқ қилишқа башлиған. Һалбуки, районниң әсли йәрлик игиси болған уйғурларниң бу шәһәрдә һечқандақ нисивиси болмиған.

Сүний һәмраһ сүрәтлиридә 2020-йилидин илгирики мәзгилләрдә мәвҗут болмиған бир шәһәргә, 2022-йилиға кәлгәндә һөкүмәтниң хитай пуқралиридин бәс-бәстә херидар чақириши, ши җинпиңниң җиддий рәвиштә йолға қойиватқан ирқий йоқутуш вә ассимилятсийә сияситиниң йәнә бир йүзини йорутуп бәргән. Фирансийәдики “ашкара мәлуматлар” гурупписи буни “хитайниң өз пуқралирини мустәмликичиликкә шерик қилиш пиланиниң бир қисми” дәп атиған.

Хитайлар кәң қоллинидиған тикток арқилиқ тарқалған видийоларда көрситилгән, хитай көчмәнләргә тәйярланған қатар өйләр. 2020-Йили март, арал шәһири.
Хитайлар кәң қоллинидиған тикток арқилиқ тарқалған видийоларда көрситилгән, хитай көчмәнләргә тәйярланған қатар өйләр. 2020-Йили март, арал шәһири.
Social Media

Фирансийәниң пүтүн явропада көп хил тилларда тарқилидиған “артә” (ARTE) телевизийә қанилиниң бирқанчә күн илгири елан қилған “мустәмликичиликниң тәсири” намлиқ пирограммисида баян қилишичә, “ашкара мәлуматлар” гурупписи йеқинда хитайниң интернет тосақлиридин бөсүп өтүп, хитайниң иҗтимаий таратқулиридики уйғурларға мунасивәтлик тәшвиқатлирини қолға чүшүрүш пурситигә еришкән. Уларниң диққитини бәкрәк җәлп қилғини, хитай һакимийитиниң өз пуқралириниму уйғур дияридики өзлириниң мустәмликичилик сияситигә шерик қилиш йолида елип бериватқан бир йүрүш һәйран қаларлиқ қәбиһ сиясәтлири болған. Бу филим қисқиғина 3 күн ичидә явропада кәң тарқилип, күчлүк диққәт қозғиған.

Филимниң чүшәндүрүшигә қисқичә қилип мундақ изаһат берилгән: “хитайниң шинҗаң райони, хитай мәркизий һөкүмити тәрипидин зиянкәшликкә учраватқан мусулман уйғурларниң тарихий вәтинидур. ‛ашкара мәлуматлар‚ гурупписиниң тәтқиқатиға асасланғанда, хитайниң шинҗаңдики мустәмликичиликигә һәссә қетиватқан хитай пуқралири, әмәлийәттә хитай дөлитиниң сахта тәшвиқатлириниң көлимини зорайтқучилар вә ши җинпиңниң тәсәввурини техиму кәң яйғучилардин болуп қалмақта. Уйғурлар җаза лагерлириға қамиливатқан яки хитайниң шәрқидики өлкилиригә мәҗбурий йөткиливатқан бир чағда, хитай рәһбәрлири шәрқтики хитайларни шинҗаңға көчүп келишкә риғбәтләндүрүп, хитай пуқралири арқилиқ ‛бөлгүнчилик‚ вә ‛диний әсәбилик‚ кә қарши туруш мәқситигә йәтмәкчи болуватиду. Бирақ, әмәлийәттә бу хил олтурақлаштуруш сиясити уйғурларниң миллий кимликиниң йоқилишиға төһпә қошиду.”

Арал шәһиригә хитай өлкисидин кәлгән аял тәшвиқ қилмақта. 2020-Йили март.
Арал шәһиригә хитай өлкисидин кәлгән аял тәшвиқ қилмақта. 2020-Йили март.
Social Media

Филимда хитайниң ички өлкилиридин йеңи қурулған “арал” шәһиригә келип олтурақлашқан хитайларниң һөкүмәт тәрәптин һәқсиз тәқсим қилинған азадә өйлирини, терилғу йәрлирини, турмуш шараитлирини көз-көз қилип, иҗтимаий таратқуларда техиму көп хитайларни бу шәһәргә келип олтурақлишишқа дәвәт қиливатқан көрүнүшлиригә орун берилгән. Шуниң билән биргә, ичкири хитайға ишинча әмгәк күчи сүпитидә мәҗбурий йөткиливатқан уйғурлар, уйғур дияридики кәң көләмлик тутқунлар, милйонлиған уйғурларниң җаза лагерлириға қамалғанлиқиға даир мәлуматларму йәр алған.

Германийәдики вәзийәт анализчиси әнвәр әһмәтниң билдүрүшичә, мәзкур филимда уйғурларни милләт сүпитидә йоқитиш сиясиситигә ши җинпиңниң бивастә рәһбәрлик қиливатқанлиқи пакитлар арқилиқ йорутуп берилгән. 

Хитайниң “шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтүәни”ниң уйғур ирқий қирғинчилиқи вә уйғур мәҗбурий әмгики саһәсидә нурғунлиған җинайәтләрниң җавабкари һесаблинидиғанлиқини тәкитлигән вәзийәт анализчиси ғәюр қурбан әпәнди, униң өз нөвитидә йәнә шәрқий түркистанда йүз бәргән көп қетимлиқ қанлиқ вәқәләрниңму еғир җавабкарлиқини зиммисигә елишқа тегишлик бир орган икәнликини әскәртти. Униң билдүрүшичә, хитайниң “ишләпчиқириш-қурулуш биңтүәни” йиллардин буян хитайниң мустәмликичилик сияситигә йеқиндин маслишиш билән хәлқарада өзлириниң һәқиқий әпти-бәширисини ашкарилап кәлмәктә икән. 

“мустәмликичиликниң тәсири” намлиқ телевизийә пирограммисида алға сүрүлгән муһим идийә, хитай пуқралириниң хитай һакимийитигә маслишип вә бой сунуп, ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқан бир райондики йәрлик аһалиниң рисқиға қол узитиш, һакимийәт давамлаштуриватқан зулумларға шерик болуштин ибарәт болған.

Хитайниң “бәйду” учур амбиридики мәлуматларға қариғанда, хитай дөләт ишлири кабенти 2022-йили 9-айда тарим дәрясиниң ақсу тәвәсидики биңтүән 1-дивизийәси контрол қиливатқан арал боз йәр өзләштүрүш районида биңтүән 1-дивизийәси билән шәһәр өзара бирләштүрүлгән йеңи типтики “арал шәһири” ниң қурулғанлиқини рәсмий тәстиқлиған.  Пүткүл шәһәр 3 асаслиқ коча, 15 базар вә 1 йезидин тәшкил тапқан. 2022-Йилиниң ахириға барғанда “арал” шәһири хитайниң ичкий өлкилиридин көчүрүп келингән зор сандики хитай көчмәнлири билән толдурулуп, нопуси 460 миңдин артуқ чоң шәһәргә айланған. Пүткүл шәһәр нопусиниң 400 миңдин көпрәкини хитайлар тәшкил қилған болуп, қалған 60 миң аһалә “аз санлиқ милләт” дейилгән. Уларниң ичидә уйғурларниң бопусиниң қанчилик икәнлики һәққидә һечқандақ мәлумат берилмигән.

Йеқинқи йиллардин буян уйғур районида арал шәһиридин башқа йәнә биңтүәнгә қарашлиқ башәгим (铁门关), тумшуқ (图木舒克), қашқовуқ (昆玉),көкдала (可克达拉), шиншиң(新星) Қатарлиқ йеңи шәһәрләр  арқа-арқидин қурулған болуп, бу шәһәрләрниң аһалисиниң мутләқ көп қисми хитай өлкилиридин йөткәп келингән көчмән хитайлар билән толдурулған. Нөвәттә уйғур дияридики биңтүәнгә қарашлиқ һәрқайсий дивизийәләрдә йеңидин қурулған биңтүән шәһәрлири зор мәбләғ билән җиддий тәрәққий қилдуруливатқан болуп, улар уйғур аптоном райониға қарашлиқ әслидики йәрлик шәһәрләргә қариғанда мәйли сиясәт җәһәттә болсун яки иқтисад җәһәттә болсун, түрлүк етибарларға вә әвзәлликләргә игә икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.