Биңтуәнниң "һәрбийлик характери" ни күчәйтиш әндишә қозғимақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2018-12-04
Share
herbiy-manewir-basturush-saqchi.jpg Уйғур районида, терроризмға қарши қәсәмяд бәргән сақчи вә һәрбийләрдин тәркиб тапқан 10 миң хитай қораллиқ күчлириниң бир қисми. 2017-Йили 27-феврал, хотән.
AFP

Шинҗаң ишләпчиқириш қурулуш биңтуәни ториниң 3-декабир хәвиридә ашкарилишичә, уйғур аптоном районлуқ партком вә биңтуән даирилири, биңтуән миқясида қишлиқ омумйүзлүк һәрбий мәшиқ башлиниш алдида йәни 2-декабир мәхсус йиғин чақирип биңтуәнниң вәзиписини әскәрткән.

Йиғинда аптоном районлуқ партком муавин секретари, биңтуәнниң партком секретари сүн җиңлоң, биңтуәнниң мәркәз тапшурған алаһидә истратегийилик вәзипини яхши орунлиши, буниң үчүн һәрбийлик характерини күчәйтип җари қилдуруши керәкликини җиддий тәкитлигән.

У йәнә сөзидә биңтуәнниң алаһидә ролини җари қилдурушта, йәр, мәмурлар вә хәлқ әскири бир гәвдиләшкән алаһидә иқтидарини йүксәлдүрүш, биңтуәндики хәлқ әскәрлириниң сиясий-идийәви җәһәттин күчлиниши билән тәң, асасий һәрбий маһарәт мәшиқи арқилиқ әскирий иқтидарини өстүрүши шәрт дәп көрсәткән.

"диалог фонди җәмийити" 15-өктәбир күни "шинҗаң ишләпчиқириш қурулуш биңтуәни муқимлиқни қоғдамду яки бихәтәрликкә тәһдит елип келәмду?" намлиқ тәкшүрүш доклатини елан қилип, биңтуәнниң уйғурларни бастуруш һәрикитидә ойниған ролини баян қилған иди.

Доклатта көрситилишичә, 2015-йиллиқ нопус тәкшүрүш җәдвилигә асасланғанда, шинҗаң ишләпчиқириш қурулуш армийиси, йәни "биңтуән" дики уйғурларниң нопуси 229 миң 100 нәпәр болуп, "биңтуән" омумий нопусниң 10 пирсәнттин аз қисмини тәшкил қилидикән.

Әмма доклатта көрситилишичә, биңтуәндики дөләт бихәтәрликигә тәһдит елип келидиған делоларға четилғанларниң мутләқ көп қисмини уйғурлар игиләйдикән. Доклатта көрситилишичә, "биңтуән" ниң қурулғандин буянқи асаслиқ вәзиписи "чегра районни қоғдаш, муқимлиқни сақлаш вә милләтләр иттипақлиқини илгири сүрүш" болуп кәлгән.

Мутәхәссисләр "бейҗиң һөкүмитиниң шәрқий түркистандики мустәмликичилик аппарати" дәп аталған биңтуәндин ибарәт ишләпчиқириш қурулуш армийәсини уйғур дияридики бастуруш сияситидә һәрбийлик характерини күчәйтмәкчи болуватқанлиқиға алаһидә диққәт қилмақта.

Мәркизи вашингтондики пуқралар күчи тәшкилатиниң қурғучиси сиясий көзәткүчи яң җйәнли әпәнди, хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастурушта биңтуәнниң алаһидә орни вә ролидин пайдилинип келиватқанлиқини болупму йеқинқи йилларда башланған уйғурларни кәң көләмлик лагерларға қамашта, биңтуәнниңму асаслиқ рол ойнап келиватқанлиқини тәкитлиди.

Униң қаришичә "биңтуән әмәлийәттә хитайниң уйғур дияриға орунлаштурған армийиси, хитайниң кәң көләмлик һәрбий системисиниң бир бөлики."

Яң җиәнли йәнә мундақ деди: "болупму лагер мәсилисидә хәлқара җәмийәтниң көңүл бөлүшиниң күчийиши нөвәттә хитайниң лагерларни ‹техника тәрбийиләш мәркизи' дегәндәк сәпсәтилири пут тирәп туралмайдиған бир йәргә елип кәлди. Хитай һөкүмитиниң бундақ бир вақитта биңтуәнниң һәрбий характерини җари қилдурушни қайта тәкитлиши униң әндишисини ашкарилайду. Демәк бу, хитай һөкүмитиниң зор һәрбий вә сақчи күчигә тайинипму уйғурларда йүз бәргүси қаршилиқ һәрикитигә қарши туралайдиғиниға ишәнчи йоқ болғачқа, биңтуәнигә болған еһтияҗиниң күчийиватқанлиқни ипадилимәктә. Вақти кәлгәндә хитай бу күчләрдин пайдилинип уйғурлар үстидин қирғинчилиқ елип баралайду. Шуңа уни һәр түрлүк сиясәт вә мәбләғ билән күчәйтишкә урунмақта."

Уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийи йеқинда қарар мақуллап, шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәнигә хәлқ қурултийи хизмәт комитети тәсис қилишини вә униңға мәмурий қанун йүргүзүш һоқуқи беришни тәстиқлиған иди.

Хитай һөкүмитиниң уйғурларни түрмә вә лагерларға қамишида биңтуәнниң түрмилири кәң көләмдә ишлитилгәндин сирт, биңтуән әдлийә, сот тармақлириниң қанунсиз қамиған уйғурларға коллектип сот ечиш вә җаза кесиштә асаслиқ рол ойнаватқанлиқиму илгири сүрүлгән.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши биңтуән һәққидә йеқинда елан қилған доклатида, биңтуәндин ибарәт мәзкур йерим қораллиқ, йерим иқтисадий органни хитайниң "шәрқий түркистандики мустәмликичилик аппарати" дәп тәнқид қилған, шундақла униң йәрлик хәлқниң иқтисадий турмуши вә бихәтәрликигә зор тәһдит икәнлики әскәртип, хитай һөкүмитини уни әмәлдин қалдурушқа чақирған иди.

Сиясий көзәткүчи америка уйғур бирләшмисиниң рәиси илшат һәсән хитай һөкүмитиниң уйғур дияриниң һәр қайси җайлирида йүз бәргән көп қетимлиқ наразилиқ һәрикәтлирини биңтуәнниң күчи билән бастуруп келиватқанлиқини, бу нуқтидин ейтқанда хитай даирилириниң бу күчниң һәрбий характерини күчәйтишни тәләп қилишниң өзидә қаттиқ әндишә пәйда қиливатқанлиқини җиддий түрдә оттуриға қойди.

Илшат һәсән мундақ деди: "хитайниң биңтуәнгә қаратқан бу чақириқи вә һәрбий мәшиқ башлиғанлиқи, хитайниң уйғурларға елип барғуси йеңи бир қирғинчилиқ һәрикитиниң тәйярлиқидин бешарәт бериду. Дуняни буниңға агаһ болушқа чақириш җиддий бир зөрүрийәт."

Дәрвәқә хитай даирилириниң уйғур диярида йеқиндин буян елип бериватқан бихәтәрлик вә мудапиә тәдбирлири вәзийәт көзәткүчилиридә соал туғдурмақта.

Алдинқи һәптә "зимистан" ториниң хәвиридә, уйғур районидики қумул, санҗи, күйтун, шихәнзә, хотән қатарлиқ җайларда йәрлик даириләрниң хитай пуқралириниң төмүр қалпақ, қалқан, от өчүрүш әсваби, пәләй, мудапиә пинҗики қатарлиқ "мудапиә әслиһәлири" ни сетивелип, қошна өйләрдики мусулман уйғур аилиләргә қарита "иҗтимаий муқимлиқ" ни қоғдишини тәләп қилғанлиқи илгири сүрүлгән иди. Шундақла хәвәрдә йәнә, хитайниң бу тәдбириниң уйғурларниң дөләткә қарши исян көтүрүшиниң алдини елишқа мунасивәтлик икәнликини билдүргән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт