Бир адәмниң бинаси

Обзорчимиз абдувәли аюп
2021-01-04
Share
Бир адәмниң бинаси Уйғур дияридики тәсири әң күчлүк нопузлуқ журнал - "шинҗаң мәдәнийити" ниң баш муһәррири, 70 яштин ашқан қурбан мамут әпәнди. 2017-Йили феврал, вашингтон.
Photo: RFA

Қурбан мамут тутқун қилинғанға икки йилдин ашти. Униңға охшаш 400 дин артуқ сәрхилниң қамақларға мәһкум қилиниши муһаҗирәттики уйғурларда вә дуня җамаитидә күчлүк инкас қозғиди. Уйғур зиялилар 2017-йилдики бу аммивий тутқунға учраштин кейин бир күч сүпитидә дуняға намәлум иди. Бу икки йилда уйғурлар дуняда ‍өзидин чиққан тутқун муһәрирләр, ахбаратчилар, язғучилар, шаирлар, тәтқиқатчилар, өлималар, кариханичилар билән тонулушқа башлиди. Тутқун зиялилар вәтәндә хәлқигә дуняни, җәмийәтни, тәбиәтни, әң моһими өзини тонутқан болса чәт әлләрдә уларниң тутқунлуқ қисмитиму уйғурни дуняға тонутушқа яриди.

Қурбан мамут хитайда қизил түзүм орнитилғандин кейин йетишип чиққан, әмма қизил һакимийәт яратқан шараит билән уйғурни йүксәлдүргән зиялиларниң бири. У хитай йол қойған пикир әркинликидин әң мукәммәл пайдиланған зияли, хитай тәсис қилған тәшвиқат қоралини уйғурниң қолиға пайдилиниш, мәнпәәтлиниш вә мәрипәтлиниш вастиси қилип тәқдим қилаллиған қәйсәр иди. Униң бәрпа қилғини бир жорналниң нопузи әмәс, бир тәпәккур бинасиниң нопузи, бир иҗадийәт беғиниң һосулдарлиқи, уйғур йүксилиш һәрикитиниң җушқун мәнзириси иди.

Мән 2005-йили чәт әлгә чиқип муһаҗирәткә 50-йиллар, 60-йиллар вә 80-йилларда қәдәм қойғанлар билән муңдишип баққан. Әпсуслуқ ичидә байқиғиним, улардики уқушмаслиқ хитайда көрүлгән уйғурға мәнпәәтлик болуватқан һәр қандақ һадисидин гумансираш, уларни хитай сүйқәсти, алдамчилиқи дәп қарап хитайниң пайдисиға уйғурниң зийиниға болидиғанлиқиға ишиниш иди. Улар хитайда парлиған һәрқандақ уйғурни хитайниң парлатқанлиқиға ишинишәтти. Мениң шу чағда бир сорунда "шинҗаң мәдәнийити" муһәрири қурбан мамутниң бир алий мәктәпниң ишини қиливатқанлиқини, уйғурчә нәшрият қуруш арзусиниң барлиқини, халмурат ғопурниң аптонум раюнлуқ уйғур тебабәт дохтурханисини шинҗаң унвериститигә қошуп, бир уйғур тебабәт иниститоти қурушни пиланлаватқанлиқини ейтқиним мәсхиригә сәвәп болған иди. Мән шу чағда кишиләрниң немә үчүн һәммини хитайниң қудритигә, сүйқәстигә вә йеңилмәс тәсиригә бағлап чүшинип, уйғурниң вәтәндики параситини, күчини, тәшәббускарлиқини унтуп қалидиғанлиқини чүшинәлмигән идим.

Қурбан мамут уйғурларда бир әвлат ойғатқучи зиялиларға, бир түркүм йеңи қәләмкәшләргә сәһнә һазирлап бәргән, уйғурларда тәпәккур йеңилиқи ярилишиға пурсәт яратқан тәшкилатчи иди. У баш муһәрирликини қилған "шинҗаң мәдәнийити" 80-йилларда низамидин һүсәйинниң "җаһаләт пирлири шинҗаңда" дегән йүрүшлүк әсәрни елан қилип уйғурлар арисида хорапатлиқ, шәхскә чоқунуш, тарихини наиниқ пир-устазларни улуғлашларға қарши күчлүк ғулғула пәйда қилған. У йәнә мәмтили зунунниң "мунапиқниң өлүми" дегән повестини улап елан қилип уйғур һазирқи заман тарихидики қара дағларға әйнәк тутқан. Һәтта бу әсәрләрниң тәсиридә шу чағда низамидин һүсәйинниң өйигә абдуғопур шаптул дамолламниң қизи келип дадисини ‍ақлап әсәр йезишни тәләп қилған икән. Әгәр юқириқи әсәрләрниң тәсири қәшқәрдә китаптин хали яшайдиған кишиләр арисидиму шавқун-сүрән чиқармиған болса, ундақ бир тәләп мәйданға чиқмиған болатти.

Қурбан мамут 90-йиллардин кейин "шинҗаң мәдәнийити" жорнилида яшларға алаһидә орун бәргән, уларни йетәклигән иди. Жорналда тәсис қилған "тәпәккур тәрмәчлири" сәһиписи йеңидин иҗадийәткә киришкән, өзи язалмисиму йезилғанлардин қандан бәһирлинишни билидиған яшларға пурсәт яратқан иди. У яшларға алаһидә көңүл бөлүп уларниң әсәрлиригә, хизмитигә, техиму юқури өрлишигә пурсәт яритип берәтти. Мениң билишимчә, тоққузақ наһийә, опал йезисида ишләйдиған бир оқутқучи қизниң әвәткән һикайиси қурбан мамутқа ярап кетип елан қилинған. Қурбан мамут наһийилик маарип идарисиниң башлиқиға телефон қилип, бу қизни маарип идарисиниң оқутуш тәтқиқат бөлүмигә тәвсийә қилған икән. Бу қиз шу орунда яхши ишләп, өзлигидин енгилизчә өгинип, шинҗаң унвериститиниң магистир аспрантлиқиға оқушқа маңған иди.

Қурбан мамут "шинҗаң мәдәнийити" жорнилиниң һәр санида илмий мақалиләргә орун бәргән, илмий тәпәккурниң әдәбий жорналлардин, хәлқтин айрилип қелишиға хатимә бәргән иди. Уйғурчә илмий жорналлар асасән али мәктәпләрдин чиқидиған болғачқа китапханиларда сетилмайтти. Бундақ жорналлардики билимләрдин шу кәспниң әһли болмиған кишиләр бихәвәр қалатти. "шинҗаң мәдәнийити" тарих, писхологийә, җәмийәтшунаслиқ, инсаншунаслиқ, қанун қатарлиқ пәнләрдә йетишкән мутәхәсисләрниң мақалә вә тәһлиллирини елан қилип, уйғурлар арисида юқириқи пәнләргә даир билимләрниң омумлишиши, чоңқурлишишиға һәссә қошқан.

Қурбан мамут уйғур җәмийитидә аммибап мақалә (публистик мақалә дейилгән) жанерини омумлаштуруп әдәбий жанирларда язмайдиған, һекайәсиз йезиқчилиқ билән шуғуллиниш маһиллиқидики кишиләргә бир таллашни тәқдим қилди. Бу али мәктәпләрниң илмий жорналлириға маслашмайдиған, әдәбий жорналлар қобул қилмайдиған бир түркүм әсәләргә чиқиш йоли яратти. Нәтиҗидә уйғурларда "шинҗаң мәдәнийити" гә йезиш қизғинлиқи көтүрүлди. Һәтта уйғур оқурмәнләрдә бир аммибап мақалиниң сүпитини "шинҗаң мәдәнийити" дә елан қилинған яки қилинмиғанлиқи билән өлчәйдиған йүзлиниш шәкилләнди.

Қурбан мамутниң "шинҗаң мәдәнийити" дә вуҗутқа чиқарған мувәппәқийити уйғурчә жорналларда мәзмун йеңилинишқа, йеңичә тәпәккур билән уйғур оқурмәнләргә йүзлинишкә түрткә болди. "шинҗаң мәдәнийити" уйғур нәшриятчилиқида бир әндизә яратти. Нәтиҗидә "турпан", "бостан", "қомул әдәбияти", "мирас" қатарлиқ уйғурчә жорналлар бу мувәппәқийәтлик әндизә бойичә йол тутуп оқурмәнләрниң алқишиға еришти.

Қурбан мамут уйғур тилиниң башқа милләтләр арисидики нопузи вә тәсирини кеңәйтиш вә күчләндүрүшкә алаһидә әһмийәт бәргән. У "шинҗаң мәдәнийити" дә уйғур тилида йезиқчилиқ қилидиған башқа милләт язғучилириниң әсәрлирини елан қилишқа әһмийәт бәрди. Уларни уйғурчә йезишқа риғбәтләндүрди. Шуниң бу уйғурчә жорнал вәтинимзидә уйғурчә билидиған башқа милләтләрму сөйүп оқуйдиған нәшир әпкариға айланди. Нәтиҗидә мәхсус "шинҗаң мәдәнийити" гә мақалә язидиған қазақ вә қирғиз язғучилар барлиққа кәлди. Болупму абдурахман әзиз оғли уйғурчә әсәрлири арқилиқ уйғур, қазақ вә қирғиз оқурмәнләрни өзигә җәлип қилди.

Қурбан мамут "шинҗаң мәдәнийити" жорнилини 30 йилға йеқин чиқарди. Дунядики нурғун мувәппәқийәт қазанған кишиләргә 30 йил бир кәсип өгнишкә, аилә қурушқа, яки бирәр ширкәт қурушқа йетиши мумкин. Әмма қурбан мамутқа бу оттуз йил бирмилләтниң иҗадийәт һаятини йеңилашқа, сәнәт роһини урғутушқа, пәнни тәпәккурини йүксәлдүрүшкә, илмий қуввитини қанатландурушқа йәтти. Қурбан мамутниң бу иқтидари уни арамға чиққандин кейинму уйғур тәпәккур әһлиниң тәшкилатчиси сүпитидә тутуп турди. Қурбан мамутниң бу йиқилмас нопузи хитайниң көзигә миқтәк қадилип уни зулум оқиға нишан қилди.

Қурбан мамутниң қисқичә тәрҗимһали

Төһпикар журналист қурбан мамут 1950-йили куча наһийә беһишбағ йеза бостан кәнтидә туғулған. 1968-Йили наһийәлик 1-оттура мәктәпни пүткүзүп, 1972-йилдин 1976-йилғичә шинҗаң университети әдәбият факултетида оқиған. 1976-Йилдин 1984-йилғичә шинҗаң хәлқ радийо истанисисида мухбир, муһәррир, 1985-йилдин 2011-йилғичә "шинҗаң мәдәнийити" журнилида мәсул муһәррир, баш муһәррир болуп ишләп пенсийәгә чиққан. 2018-Йили тутқун қилинған.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт