Хитайниң “бир бәлвағ-бир йол” лайиһәсиниң әмәлгә ешишида немә йүз бериватиду?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-12-23
Share
shi-jinping-bir-belwagh-bir-yol.jpg Хитай президенти ши җинпиң “бир бәлвағ бир йол” юмилақ үстәл йиғинида. 2017-Йили 15-май, бейҗиң.
AP

Мәлумки, 2013-йили хитай “бир бәлвағ-бир йол” лайиһисини елан қилғандин буян бу хәлқара аммиви ахбарат васитилириниң қизиқарлиқ темилириниң биригә айланғаниди. Аридин он йилға йеқин вақит өткән болсиму, хитай буниңға милярдлиған доллар сәрп қилип, дуня мәмликәтлиригә өзиниң сода тәшәббуслирини тәклип қилиш арқилиқ сиясий вә иқтисадий мәнпәәтлирини әмәлгә ашурушқа киришкәниди. Униң бу мәнпәәтлириниң мәркизий асия мәмликәтлиридиму әмәлгә ешиватқанлиқи оттуриға қоюлмақта. Бу һәқтә мақалиләр давамлиқ елан қилинип кәлмәктә.

Йеқинда русийәниң әң инавәтлик ахбарат агентлиқлириниң бири “сентир асия” дә елан қилинған “бир бәлвағ-бир йөлә” билән бир йолда әмәсму? х х җ ниң мәркизий асиядики лайиһәлириниң әмәлгә ешишида немә йүз бериватиду” намлиқ мақалида корона вируси мунасивити билән қазақистан-хитай чеграсида немә йүз бериватиду? хитайниң “бир бәлвағ-бир йол” лайиһәсиниң тәқдири қандақ болуватиду? дегән соаллар оттуриға қоюлған.

Бу һәқтә русийәниң йевгений примакоф намидики дуня иқтисади вә хәлқара мунасивәтләр институти сабиқ совет тәтқиқатлири бөлүминиң башлиқи йелена кузмина өз қарашлирини билдүргән. Униң ейтишичә, хитайниң мәзкур лайиһә әтрапида пәйда болуватқан мәсилиләр биринчи нөвәттә америка қошма штатлириниң хитайға қарши тутқан сияситидин келип чиқиватқан икән. Буниңдин сәккиз йил илгири хитай өзиниң бу лайиһәсини әмәлгә ашурушта мәркизий асия әллирини көзләп, бу мәмликәтләрдә өзиниң ишләпчиқириш қудритини күчәйтишкә киришкән. Йелена кузминаниң пикричә, хитай өзиниң мәркизий асиядики йәр үсти қурулушлирини қуруш бойичә вәзипилирини орунлап болған болсиму, һазир афғанистандики вәзийәт түпәйли бу ишлирида бәзи қийинчилиқлар садир болмақтикән. Йелена кузмина хитайниң бу лайиһәдә биринчи нөвәттә өз мәнпәәтлирини көзләп, уни өзиниң ташқи иқтисадий истратегийәси билән бағлаштуруватқанлиқини илгири сүрди.

Ундақта хитайниң мәркизий асиядики “бир бәлвағ-бир йол” лайиһәсиниң әмәлгә ешишида немә йүз бериватиду?

Қазақистанлиқ сиясәтшунас пйотр свойик әпәнди бу лайиһиниң йетәрлик дәриҗидә қелиплишип, дуняға тарқиливатқанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: “хитайға шәртлик түрдә қуруқлуқ билән биргә деңиз йоллириниму биргә елип меңиши керәк иди. Сәвәби деңиз йоллири әң асасий йол болуп һесаблиниду. Болупму хитай қазақистан, түркмәнистан вә иран арқилиқ русийә вә кавказға төмүр вә аптомобил йоллирини яхши йолға қоювалди. Қазақистан-хитай чеграсидики вәзийәткә келидиған болсақ, хитай бу районда даим өз мәнпәәтини көзлигән һәм көзләйду. Хитай қазақистан вә башқа мәмликәтләрдин өзигә лазим болған таварларни сетивелип, уларни чеградин қоюп бәрсиму, өзидин сиртқа чиқидиған таварларға унчилик әһмийәт бәрмәй келиватиду. Хитай вабани баһанә қилип, өз мәнпәәтини қоғдап кәлмәктә.”

Хитайниң уйғур елидә бихәтәрлик чарилирини көрүшиниң, бу райондики сияситиниң мәзкур лайиһәгә қанчилик алақиси бар?

У мундақ деди: “әлвәттә, шинҗаңда мәсилә болсиму, лекин хитай буни йетәрлик дәриҗидә контрол қилип келиватиду. Хитайниң уйғур вә башқиму мусулман хәлқлиригә нисбәтән тутқан сияситини бәзилири тәнқидләватса, бәзилири махтаватиду. Шуниңға қаримай, хитай өз йолидин қайтмайду, дәп ойлаймән. Әлвәттә, хитайниң чеградаш районлиридиму вәзийәт өзгириватиду. Мәсилән, һазир афғанистан хитай үчүн интайин муһим мәсилиләрниң биригә айланди. Бу йәр билән асмандәк пәрқи бар. Әмма хитай русийә билән бирлишип, американиң афғанистандики позитсийәсигә қарши туруватиду вә бу қаршилиқ йәниму давам қилиду, дәп ойлаймән”.

“синопсис” мәркизий асия вә хитайни тәтқиқ қилиш мәркизиниң мудири, сиясәтшунас руслан изимоф әпәнди радийомиз зияритини қобул қилип, мундақ деди: “һәқиқәтәнму биз бүгүн бу лайиһәләрниң, шу җүмлидин мәркизий асияда әмәлгә ешиш сүритиниң төвәнләватқанлиқини байқаватимиз. Бу биринчи нөвәттә корона вируси вабаси билән бағлиқ. Һазир биз адәмләрниң, технологийәләрниң, мәбләғләрниң җанлинишини көрмәйватимиз. Иккинчидин, хитай өзидә бу лайиһәләргә нисбәтән чүшкүнлүк пәйда болмақта. Көплигән әлләрдә, асасән җәнубий-шәрқий асияда хитай қәрзлирини қайтуруш мәсилисидә наразилиқлар пәйда болуватиду. Йәни хитай илгири өзиниң бу лайиһәсини әмәлгә ашурушта абруй қазанмақчи болған болса, әмди әксичә әһвал йүз бәрмәктә. Хитайға болған қаршилиқ күчәймәктә. Әмди қазақистанға кәлсәк, 2013-йилдин буян көздә тутулған 52 лайиһә асасий җәһәттин әмәлгә ешип болди. Уларниң бәзилири ишқа қошулған болсиму, бәзилири әмәлгә ашмай, туруп қалди. Шундақ болсиму, мениң оюмчә, бу йәрдә қазақистан иқтисади үчүн иҗабийлиқ көпрәк орун алди”.

Руслан изимоф ваба вәзийити мунасивити билән һазир вәзийәтниң сәлбий тәрәпкә қарап өзгәргәнликини билдүрди.

Руслан изимов хитай вә америка оттурисидики риқабәтчилик һәққидә тохтилип, мундақ деди: “хитай вә америка оттурисидики риқабәтчилик мәркизий асияда, шу җүмлидин қазақистанда анчә байқалмайду. Сәвәби америка мәркизий асия үчүн анчиму әһмийәтлик шерик әмәс. Американиң мәркизий асиядики мәнпәәтлири хели чәкләнгән. Бу көпрәк, мәсилән американиң афғанистанға нисбәтән тутқан сияситидин келип чиққан бихәтәрлик мәсилиси билән бағлиқ. Хитайниң бир бәлвағ-бир йол лайиһәсиниң әмәлгә ешишиға ваба вәзийити қаттиқ тәсир қилди. Сәвәби хитайниң иқтисадий, малийәвий, транспорт вә башқиму мумкинчиликлири чәкләнди. Шуниң үчүн ваба мәсилиси һәл болмиғучә хитайниң бу лайиһәсидә йеңичә бир һәрикәт долқуниниң пәйда болушидин гуманлинимән”.

Игилишимизчә, қазақистанниң “капитал” ахбарат агентлиқи елан қилған “бир бәлвағ-бир йол” лайиһәсигә қатнашқан әлләрниң мәхпий қәрзлири 385 милярд долларға йәтти” намлиқ мақалиға қариғанда, мушу йилниң күз ейиғичә болған вақитқа қәдәр мәзкур лайиһә даирисидә 165 мәмликәт хитай билән 13 миңдин ошуқ лайиһиләрни қурғаникән. Уларниң омумий хираҗити 843 милярд долларни тәшкил қилған болуп, 40 тин ошуқ мәмликәт хитайға қәрз болуп қалған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт