“бир бәлвағ бир йол” қурулуши вә униң қошна дөләтләрдики тәсири мулаһизә қилинмақта

Мухбиримиз ирадә
2018.01.05
nazarbeyef-shi-jinping-bir-yol-bir-belwagh.jpg Қазақистан президенти нурсултан назарбайеф “бир бәлвағ бир йол” йиғинида хитай рәиси ши җинпиң билән көрүшти. 2017-Йили 15-май, бейҗиң.
AFP

Хитай һөкүмити 60 тин ошуқ дөләтни өз ичигә алидиған “бир бәлвағ бир йол” қурулуши рамкиси астида ул муәссәсә қурулушиға бир тирилйон доллар мәбләғ салидиғанлиқини җакарлиған иди.

Мәлум болушичә, “бир бәлвағ, бир йол” истратегийиси 65 дөләткә, пүткүл йәр шари нопусиниң 70 пирсәнтигә вә пүтүн енергийә мәнбәсиниң 75 пирсәнтигә вә дуня омумий ишләпчиқириш қиммитиниң 28 пирсәнтигә четилидиған болуп, хитай һөкүмити бу қурулушниң мунасивәтлик барлиқ дөләтләргә мәнпәәт йәткүзидиғанлиқини, бу дөләтләр билән ортақ бейийдиғанлиқини давраң селип кәлмәктә. Әмма бу һәқтә елан қилиниватқан мулаһизиләрдин қариғанда, бу мәсилидә һөкүмәтләр билән хәлқниң көз қариши пәрқлиқ икән. 

Йеқинда “нюйорк вақти гезити” вә америкидики “брукиң тәтқиқат мәркизи” ниң тор бәтлиридә елан қилинған мулаһизиләрдин мәлум болушичә, “бир йол бир бәлвағ” йол қурулушида муһим җуғрапийилик орунға игә болған қазақистанда бу мәсилә рошән оттуриға чиқмақтикән.

Хитай 2012-йили қорғаста “хитай-қазақистан қорғас хәлқара чегра һәмкарлиқ мәркизи” ни қуруп, уни “бир бәлвағ, бир йол” истратегийиси дики муһим җайларниң бири, дәп бекиткән болуп, қазақистан бу қурулуштики явропаға өтидиған көврүклүк рол ойнайдикән. “брукиң тәтқиқат мәркизи” ниң тор бетидә елан қилинған мулаһизидә ейтилишичә, қазақистан һөкүмити бу қурулуштин мәнпәәт елишни көзлимәктикән. Чүнки қазақистан бу арқилиқ қазақистан иқтисадини пәқәтла нефит вә тәбиий газ експорт қилиштин башқа йәнә ташйол вә төмүр йол қурулушлириниму яхшилап, қатнаш-транспорт ишлириниму яхшилашни көзлимәктикән. Әгәр бу пилан ишқа ашқан тәқдирдә, қазақистан оттуричә киримлик дөләттин юқири киримлик дөләткә айлиналайдикән. 

Әмма мақалә апторлири “бир бәлвағ бир йол” қурулушиниң қазақистан үчүн һәм амәт һәм апәт болуши мумкинликини билдүргән. Улар, өзлири қорғасқа қилған зиярити давамида қазақистан йолуқуватқан бу мүшкүл вәзийәтни көргәнликини, чүнки қорғастики баҗдин халий сода мәркәзлириниң қазақистан қисминиң асасән бошлуқини, толуқ болған дуканларниңму пүтүнләй әрзан хитай мели сатидиғанлиқини, йәни қорғасниң асасән хитайниң мәнпәәти үчүн хизмәт қиливатқанлиқини билдүргән. 

Мақалә апторлири мулаһизисидә, қазақистанниң юқири киримлик дөләткә айлиниши үчүн америка, явропа иттипақи вә бәзи чоң асия дөләтлириниң қазақистан вә районда истратегийилик мәнпәәт елишиниң муһим рол ойнайдиғанлиқини, “бир бәлвағ бир йол қурулуши” ниң хәлқара әркин тиҗарәт қаидилирини дәпсәндә қилмаслиқиға капаләтлик қилиш арқилиқ америка вә явропа бирлики бирликтә қазақистанниң һәқиқий баяшатчилиққа еришишигә ярдәм қилалайдиғанлиқини баян қилған. 

Илгири ройтерс агентлиқи мухбирлириму қорғасқа қилған зияритидә юқириқиға охшаш әһвални хәвәр қилған иди. Ройтерсниң ейтишичә, 5 квадрат километирлиқ бу чегра тиҗарәт-һәмкарлиқ мәркизиниң қазақистан тәрипи асасән бош болуп, 63 иш пиланиниң аран 25 игә мәбләғ салғучи чиққан. Бундин сирт йәнә, һазирғичә қорғаста ройхәткә алдурған кархана-ширкәт сани 2411 болуп, буниң йеримидин көпи пәқәтла бу райондики баҗ кәчүрүм қилиш сияситидин бәһримән болуш үчүнла тизимлатқан ширкәтләр болуп, уларниң йәрликниң иқтисадиға вә иш имкани яритишқа һечқандақ пайдиси йоқ икән. 

Америкидики уйғур зиялийси, вәзийәт анализчиси елшат һәсән әпәнди бу һәқтә тохтилип хитай һөкүмитиниң һазирғичә африқа вә латин америка дөләтлиригә салған мәбләғлиридә бундақ әһвалниң көп қетим испатланғанлиқини, хитайниң һечқачан хәлқара өлчәмләр билән иш қилмайдиғанлиқини билдүрди. 

“нюйорк вақти гезити” дики мулаһизидә ейтилишичә, һазир хитайниң қазақистандики мәбләғлириниң көпийиши қазақистан пуқралири арисида җиддий әндишә қозғимақтикән. Улар, “қазақистан москвадин қутулди бирақ әмди хитайниң һәмраһ дөлитигә айлинип қалай дәватиду” дәп қарайдикән. Қазақлар арисида йәнә, “хитайниң айиғи тәгкән йәргә қиямәтму әгишип келиду” дәйдиған бир кона сөзму бар икән. Өткән йили қазақистан һөкүмити чәтәлликләрниң қазақистандин узун муддәтлик йәр иҗаригә елишини мумкин қилидиған қанун лайиһиси елан қилған. Бирақ қазақистан хәлқи бу лайиһигә қаттиқ қаршилиқ қилған. Чүнки улар қанун мақулланған тәқдирдә хитайларниң қазақистан земинлирини игәлливелишидин қорққан. Нәтиҗидә, президент нурсултан назарбайеф лаһийәни әмәлдин қалдурушқа мәҗбур болған. 

Америкидики “уйғур кишилик һоқуқ қурулуши” тәтқиқатчиси һенрий шаҗескиму бу һәқтә қилған сөзидә, бир бәлвағ бир йол қурулушиниң әслидә башқа хәлқләргә нәп беришни мәқсәт қилмиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: “әгәр биз хитай һөкүмити алған тәдбирләргә қарайдиған болсақ, биз бир бәлвағ бир йол қурулуши арқилиқ хитай һөкүмитиниң ташқи пурсәтләрни көзләватқанлиқини көрәләймиз. Униң бири, тәбиий байлиқларға еришиш, иккинчиси, хитайниң тәсир күчини ашуруш. Чүнки хитай иқтисадий астилашқа башлиди. Шуңа у ташқи базар арқилиқ хитай ичидики иш пурсәтлиригә капаләтлик қилиши керәк. Мана булар хитай һөкүмитиниң баш нишанлири. Биз бу қурулуштики мәзмунларға қарайдиған болсақ униңда охшимиған җуғрапийиләрдин сөз ечилиду. Әмма у җуғрапийәдә яшайдиған хәлқләрдин сөз ечилмайду. Мәнчә уйғур ели буниң яхши мисали. Уйғур ели бир бәлвағ бир йол қурулушиниң дәрвазиси. Әмма у уйғурларға нәп йәткүзүшни чиқиш қилмиған. Мәқсәт пәқәтла у земинини ишлитиш арқилиқ хитай өлкилирини бай қилишни мәқсәт қилған. Шуңа мән бу қурулушни хитайниң өзидин башқа һечкимгә пайда елип кәлмәйду, дәп қараймән.” 

“нюйорк вақти гезити” дики мақалидә көзәткүчиләрниң сөзи нәқил елинип туруп, қазақистан һөкүмитиниң хитай билән һәмкарлишишта хәлқниң юқиридики әндишилирини нәзәрдә тутқан асаста һәмкарлишиши керәклики баян қилинған. 

“нюйорк вақти гезити” дә елан қилинған “трампниң хитайни тизгинләш пиланиниң йешими” мавзулуқ йәнә бир мақалидә көрситилишичә, “бир бәлвағ бир йол” қурулуши пәқәт қазақистан қатарлиқ дөләтләрдила әмәс, бәлки башқа нурғун дөләтләрдиму охшашла “хитайға беқинип қелиш” әндишиси қозғиған. Америка вә униң явропа вә асиядики муһим шериклириму бу қурулушқа еһтиятчанлиқ билән муамилә қилмақтикән. Мәсилән, австралийәгә охшаш бәзи дөләтләрму хитайниң истратегийилик нишанлири ичидин орун алмаслиқ үчүн хитайниң бу қурулушқа қол қоюш тәклипини рәт қилған икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.