2-Dunya urushi bombardimanidin qutulup qalghan Uyghur medeniyet bayliqliri

Bérlindin obzorchimiz ablet semet teyyarlidi
2023.10.31
123-nomurluq-tash-kemir Kucha qizildin bérlin'gha élip kélin'gen tam resimlirining 123-nomurluq tash kémirlikning esli sheklini asas qilip kirishtürülgen halitidin bir körünüsh. Eslige keltürülgen bu tash kémirlik künimizde bérlin humboldt munbiri muzéyida körgezmige qoyulghan. (Aptorning shexsiy arxipidin)
RFA/Ablet

Uyghurlar ikkinchi dunya urushigha qatnashqanmu? beziler bu so'algha, eyni waqittiki ottura asiya döletliridiki Uyghur yashlirining sowétlar ittipaqini qoghdash sewebidin urushqa qatnashqanliqini, hetta u urushni “Ulugh weten urushi” dep atalghanliqini eslep “Qatnashqan” dep jawab berse, yene beziler “Uyghur diyari” ning biwasite urush ichide bolmighanliqini oylap “Qatnashmighan” dep jawab bérishidu.

Heqiqeten Uyghurlarning bu rehimsiz urushta tartqan ziyini, urushqa qatnashqan herqandaq bir döletning ziyinidin az bolmidi. Hel qilghuch urushta sowét kommunistlirining ghelibige érishishi netijiside, sherqiy türkistan armiyesi manas deryasi boyida toxtitilip, ular arzu qilghinining del eksi netijisige érishti. Shundaq qilip Uyghur yéqinqi zaman tarixida musteqilliq üchün tölen'gen eng chong bedel sowét kommunistliri bilen xitay kommunistlirining yalghan wedilirining qurbani bolup ketti.

Uyghur diyarigha ikkinchi dunya urushidiki gérman yaki yapon qoshunlirining bombisi chüshmigen bolsimu, emma Uyghurlarning bérlindiki bahasi pichilmas medeniyet bayliqliri bomba yamghurlirining rehimsiz zerbisidin qutulalmighanidi. Biz bügün bu obzorimizda peqetla gérmaniyege élip kétilgen Uyghur medeniyet miraslirining hazirghiche anche köp bilinmigen azabliq eslimilirige qulaq salimiz. Bu qimmetlik bayliqlarning bir qismi urush ayropilanliri yaghdurghan bombilarda kukum talqan bolghan. Qimmet bahaliq ünche-marjanlar, nechche ming yilliq tam resimliri eskerler teripidin bulan'ghan, yer asti iskilatlirida untulghan teswirlep bolghusiz güzel we heshemetlik hetta bir qismining bestige altun yalitilghan heykeller köyüp topigha aylan'ghan, saqlinip qalghan qol yazma parchilirida urush otlirining menggülük köyük izlirini qalghan.

1902-Yilidin 1914-yilighiche gérmaniye étnografiye muzéyi orunlashturghan töt qétimliq qidirip tekshürüsh sepiri netijiside jem'iy 423 sanduq asar'etiqe Uyghur diyaridin bérlin'gha élip kélin'gen. Alahide yasalghan bu sanduqlarning her birige 75 kilogiramdin 80 kilogiramghiche buyum qachilan'ghan bolup, bu buyumlar miladiyedin kéyinki 2-esirdin bashlap yighiwélin'ghan waqitqiche bolghan dewrge tewe asar'etiqe we yéqinqi zaman turmush buyumliridin teshkil tapqanidi. “Turpan ékspéditsiyesi” dep atalghan we Uyghur diyarining hemmila yéridin yighiwélin'ghan bu qimmetlik buyumlar arisida qolyazma, tam resimliri, heykeller, hüner-kesip eswabliri, kiyim-kéchek, qush we haywanlarning ewrishkiliri, ösümlük we zira'et uruqliri bolup 20 xildin köp nerse bar idi.

 1939-Yili 2-dunya urushi bashlinish bilenla, gérmaniyediki munasiwetlik orunlar prosiye dölet kutupxanisida saqliniwatqan eserlerni urush weyranchiliqidin qandaq qutquzup qélish heqqide meslihetleshken. Bir qisim kutupxana xadimliri amal bolmighanda yerge kömüp saqlash teklipini bérishken. Lékin 1942-yili 11-ayda bérlin'gha tunji bomba chüshkendin kéyin ular pilanini özgertip qolyazmilarni we bashqa asar'etiqilerni dölet ichi we etraptiki döletlerning bixeter dep qarilidighan orunlirigha yötkigen. Yötkelgen bu qolyazmilar arisida Uyghurche qolyazmilardin “Ma'itri simit” we “On toghra yol” qatarliqlarning bir qisim pütün we kemtük yapraqlirimu bar idi.

Epsuski, urush bashlan'ghanda kutupxana merkiziy zalida körgezmige qoyulghan örnek qolyazma we tash basma eserlirining pütün we kemtük yapraqliri waqtida yighiwélishqa ülgürmey, chüshken bomba zerbisidin sun'ghan ramkilarning eynek parchiliri teripidin késilip pare-pare bolghan we bir qismi köyüp ketken. Shu waqittin qalghan bir qisim yapraqchilardiki köyük izlirini künimizdimu körüshke bolidu.

Urushta weyran bolghan körgezme zalidin bir körünüsh (1945)  (aptorning shexsiy arxipidin)
Urushta weyran bolghan körgezme zalidin bir körünüsh (1945) (aptorning shexsiy arxipidin)
RFA/Ablet

U waqitta urush zerbisidin aman qalghan eserler yene bir kütülmigen kélishmeslikke uchrighan.

Urushtin kéyinla gérmaniye ikkige bölünüp ketken. Buning netijiside sherqiy we gherbiy qisimdiki qolyazmilarmu bir-biridin téximu yiraqliship ketken.

Shuningdin bashlap gherbiy gérmaniye tewelikidiki qisim mayints shehiride turuwergen we “Mayints qolyazmiliri” dep atalghan. 1990-Yili ikki gérmaniye birliship 1992-yiligha kelgende “Mayints qolyazmiliri” bérlin dölet kutupxanisigha élip kélindi we qolyazmilarning 50 yilliq ayrilishigha xatime bérildi.

Urush mezgilide sowét ittipaqi eskerliri olja süpitide sankt-pétérburgqa élip ketken qolyazmilardin 225 parchisi 1978-yili sherqiy gérmaniyege qayturup bérilgen. Köp qismi xitayche Uyghurche ikki tilliq bu eserler shuningdin kéyin layptsigtiki grassi muzéyida saqlinip, 1990-1992-yilliri arisida bérlin'gha élip kélin'gen.

Emma sowét ittipaqi élip ketken qolyazmilar peqetla bu emes idi. Qolyazma we sen'et eserlirining bir qismi saqlan'ghan hindistan sen'iti muzéyining mes'uli bolup 1986-yilidin 2006-yilighiche xizmet qilghan piroféssor doktur mari'anné yaldiz xanimning 2005-yili yazghan bir maqaliside urushta ghayib bolghan 294 parche qolyazmining sankt-pétérburgdiki érmitazh muzéyda bayqalghanliqi yézilghan. Bu qolyazmilarning téxiche shu yerde saqliniwatqanliqi melum.

 Yoqalghan qolyazmilarning bir qismi 1990-yillarning bashliridin bashlap yene tépilghan. 1996-Yili tasadipen layiptsig uniwérsitéti kutupxanisida urush mezgilide namelum birliri teripidin élip kétilgen bir sanduq qolyazmining burun perez qilin'ghinidek mongghulche emes, belki Uyghurche ikenliki éniqlinip bérlin'gha élip kélin'gen.

Shundaqtimu bixeterlik sewebidin bashqa yerlerge yötkelgen qolyazmilarning eslide zadi qanchilik ikenliki hazirghiche melum emes.

 Tam resimliri uchrighan weyranchiliqni bayan qilishning özila yürekni lexte lexte qilidighan yéterlik azab. Tam resimlirining kucha qizil ming budda öylirige tewe qismi 1933-yili sanalghan we ölchen'gen. Alahide bir xil téxnika bilen tamdin shiliwélin'ghan eserler jem'iy 252 parche bolup, omumiy kölimi 328.07 Kiwadrat métir kelgen. Turpan bézekliktin élip kélin'gen tam resimliri arisidin tallinip muzéy körgezme zalining égiz tamlirigha puxta yerleshtürüwétilgen tam resimlirining kölimi 150 kiwadrat métirdin artuq kelgen. Bu tam resimliri arisida égizliki 3 métir 90 santimétir, kengliki 8 métir 60 santimétir kélidighan tarixi bashqa tam resimliridinmu burunqi dewrlerge wekillik qilidighan resimlermu bolghan.

 

Turpan bézekliktiki 20 nomurluq tash kémirliktin élip kélinip uzun waqit körgezmige qoyulghan ikki pranidi körünüshining biri. Eslide yan yan'gha sizilghan ikki resimning égizliki 3 métir, kengliki 4 métir 70 santimétir ikenliki melum. Bu tam resimlirimu urushta weyran bolghan.  (Aptorning shexsiy arxipidin)
Turpan bézekliktiki 20 nomurluq tash kémirliktin élip kélinip uzun waqit körgezmige qoyulghan ikki pranidi körünüshining biri. Eslide yan yan'gha sizilghan ikki resimning égizliki 3 métir, kengliki 4 métir 70 santimétir ikenliki melum. Bu tam resimlirimu urushta weyran bolghan. (Aptorning shexsiy arxipidin)
RFA/Ablet
 

Bu tam resimliri bombilar zerbisidin tam bilen birlikte yiqilghan we pare-pare bolup ketken. Gerche ushshaq parchilar derhal yighiwélinip yene bixeter yerge élip bérilip saqlan'ghan we taki hazirghiche eslige keltürüsh xizmetliri élip bériliwatqan bolsimu, lékin asasiy qismi alliqachan yoqalghan.

Tam resimlirining béshigha kelgen we eslige keltürgili bolmaydighan talapet peqetla bu emes. 1945-Yili bérlinni ishghal qilghan sowét eskerliri ige chaqisiz qalghan muzéygimu basturup kirip körgezmige qoyulghan kichikrek tam resimlirini bulighan. 2008-Yili mezkur bulan'ghan tam resimlirining bir qismi sankt-pétérburgdiki érmitazh muzéyda rus arxé'ologliri Uyghur diyaridin élip kelgen bashqa tam resimliri bilen birlikte körgezmige qoyulghan. Melumatlargha asaslan'ghanda, 2016-yili “Grünwédél toplimi” dep atalghan bu tam resimlirining hemmisining eslige keltürüsh xizmiti axirlashqan. 1945-Yili sowét eskerliri bérlindin türinggéndiki kayseroda we graslébén dégen yerlerge élip ketken 120 sanduq asar'etiqe amérika eskerliri teripidin séllé we wisbadénlargha yötkelgen. Urushtin kéyin bu qimmetlik eserler yene bérlin'gha yötkep kélin'gen.

Eslige keltürüsh mumkin bolmighan bu menggülük yoqilishtin qalghan we köngül bölgüchilerge teselli bolidighan birdin bir xatire, bu tam resimlirining eyni waqitta tartiwélin'ghan süretlirining köp qismining hazirghiche mewjutluqi déyishke bolidu. Her bir parchisi tepsiliy arxiplashturulghan bu resimlerning köp qismi eyni waqitta deslepki qedemde tetqiq qilinip, netijiliri élan qilin'ghan.

Tam resimliri shunche dehshetlik urush weyranchiliqlirini bashtin kechürgenlikige qarimay, saq qalghanliri yenila öz jilwisini yoqatmighan. Rengliri öngmigen hem öchmigen, körgen kishige xuddi yéngila sizilghandek tuyghu béridu. Heykellerning yüzliride julalinip turidighan menggülük tebessumi körgüchige teswirlep bolghusiz éstétik huzur béghishlaydu. Epsuski bu eserlerning ana yurttiki parchilirining rengliri önggen hetta öchüp tonughusiz bolup ketken. Oxshash bir tash kémirliktin eyni waqitta perqliq kishiler teripidin élip kétilip hazir oxshimighan döletlerde saqliniwatqan resim parchilirini sélishturidighan bolsaq bu perqni téximu éniq köreleymiz.

 

Kucha qizil ming öyi 179-nomurluq tash kémirlikning dunyaning herqaysi jaylirida saqliniwatqan resimliridin edobi éléménts pirogrammisi bilen kirishtürülgen shekli 1-resim qizilda, 2-we 3-resimler bérlindin élip kétilgen. Hazir rusiyening sankt-pétérburg shehiridiki érmitazh muzéyida, 4-resim amérika xarward uniwérsitéti fug sen'et muzéyida, 5-resim amérika nyu-york métropoliyan muzéyida, 6-resim yaponiyediki bir shexsi toplamda 7-resim gérmaniye bérlin sherqiy asiya muzéyida, 8-resim amérika pénsulaéniya uniwérsitéti muzéyida  (aptorning shexsi arxipidin. Eyni waqitta arxé'ologlar tartiwalghan foto süretlerge asasen resimlerni aptor özi birleshtürgen)
Kucha qizil ming öyi 179-nomurluq tash kémirlikning dunyaning herqaysi jaylirida saqliniwatqan resimliridin edobi éléménts pirogrammisi bilen kirishtürülgen shekli 1-resim qizilda, 2-we 3-resimler bérlindin élip kétilgen. Hazir rusiyening sankt-pétérburg shehiridiki érmitazh muzéyida, 4-resim amérika xarward uniwérsitéti fug sen'et muzéyida, 5-resim amérika nyu-york métropoliyan muzéyida, 6-resim yaponiyediki bir shexsi toplamda 7-resim gérmaniye bérlin sherqiy asiya muzéyida, 8-resim amérika pénsulaéniya uniwérsitéti muzéyida (aptorning shexsi arxipidin. Eyni waqitta arxé'ologlar tartiwalghan foto süretlerge asasen resimlerni aptor özi birleshtürgen)
RFA/Ablet

  Uyghur diyaridin élip kélin'gen heykellerning sanining zadi qanchilik ikenliki éniq emes.

Qolyazma we tam resimliri yashighan tiragédiye Uyghur diyari tarixining eng güllen'gen dewride meydan'gha kelgen bu eqil paraset jewherlirini ayap qoymighan. Heykellerning nahayiti az qismi körgezmige qoyulghan we yene bir qismi bixeter yerge yötkelgen. Lékin bashqa yerge yötkep kétishke ülgürmey qalghan 30 sanduqqa qachilan'ghan heykel we bashqa sen'et buyumliri bérlindiki meshhur körgezme sarayliridin gropiyus binasining yer asti iskilatida köyüp ketken.

 2-Dunya urushining 6 yilliq boran chapqunliri uchurup, bomba yamghurliri parchilap, bulangchiliri bulap, rehimsiz gülxanliri köydürüp tügitelmigen qolyazmilar, tam resimliri we heykellirining saq qalghanliri künimizde dunya medeniyet we sen'et tetqiqatida yenila eng köp qiziqish qozghawatqan, tetqiqatchilargha eng köp hosul bériwatqan alahidilikliri bilen meshhur. Shunche köp weyranchiliqlarni bashtin kechürgen bu baha pichilmas eserler her xil sewebler bilen qedimi yetken dölet muzéylirining töridin dawamliq orun élip, xitay istilasidiki Uyghurlar wetinining eslide qandaq bir yer ikenlikidin xewer bérip turmaqta.

Epsuski, eyni waqitta ana yurtida qélip qalghan qisimliri yaratquchilirining hazirqi ewladliri bolghan Uyghurlar bilen oxshash teqdirge muptila bolup, xitay hökümitining rehimsizlerche qirghinchiliqigha duchar bolmaqta. Bir qismining kélish menbesi we ehmiyiti burmilinip, xitayning Uyghur diyarida yolgha qoyuwatqan atalmish “Shinjang hékayisini yaxshi sözlesh”, “Shinjangni medeniyet bilen ozuqlandurush”, “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngini kücheytish” sepsetisige desmi qilinmaqta. Bu eserlerni minglarche yil baghrida etiwarlap saqlap kelgen tarixiy yerler özgertip yasilip, “Xitayning bir parchisi” gha aylandurulmaqta.

***Bu obzordiki köz qarashlar peqet aptorning özigila xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.