Профессор онус чокуто: чиңгизхан хитайларниң қәһриманиму?

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2015.08.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
yaponiye-heptilik-xewer-zhurnili-chinggizxan-xitay-qehrimanimu.jpg Японийәдин чиқидиған “һәптилик хәврләр журнили”ниң 4 - авғуст санидики мәзкур мақалиниң әсли текисти
RFA/Haji Qutluq Qadiri


Японийәдә көзгә көрүнгән хитай ишлири тәтқиқатчиси,профессор онус чокуто йеқинда японийәдики нопузлуқ мәтбуатлардин бири болған “һәптилик хәвәрләр жорнилида” “чиңгизхан хитайларниң қәһриманиму?” намлиқ тарихий сиясий анализ мақалисини елан қилип кәң оқурмәнләрниң күчлүк диққитини қозғиди.

Мақалидики чиңгизхан қәбрисиниң хитайлар тәрипидин бир қанчә қетим оғурлиниш ибарәт тарихий вәқәләр кәң оқурмәнләрниң қизиқишини қозғиди.

Мақалидә дейилишичә явропалиқларниң моңғул империйисини саяһәт қилиши 13 - әсирдики чиңгизханниң нәвриси қубләйхан заманисидин башланған болуп,шундин буян марко поло қатарлиқ дуняви саяһәтчиләр моңғул далалирида зиярәттә болған.

Профессор онус мақалисидә бу йил 7 - айниң 10 - күни ички моңғул аптоном районидики ордус шәһиригә зиярәткә кәлгән 20 нәпәр чәтәллик саяһәтчиниң хитай сақчилири тәрипидин тутқун қилинғанлиқини алаһидә тилға елип өткән.

Чиңгизханниң тәйвән дөләтлик музийханисида сақлиниватқан 18 - әсирдә сизилған сурити. (Мәнбә: японийә акаши нәшрияти тәрипидин 2012 - йили иккинчи қетим нәшри қилинған “моңғуллар” намлиқ китабиниң 178 - бетидин сүрәткә елинди.)
Чиңгизханниң тәйвән дөләтлик музийханисида сақлиниватқан 18 - әсирдә сизилған сурити. (Мәнбә: японийә акаши нәшрияти тәрипидин 2012 - йили иккинчи қетим нәшри қилинған “моңғуллар” намлиқ китабиниң 178 - бетидин сүрәткә елинди.)

Ордус шәһиридә қолға елинған бу саяһәтчиләрниң 9 әнглийәлик,10 җәнубий африқилиқ, бир нәпири болса һиндистанлиқ болуп,бу қетимқи зиярәт паалийитини әңлийә саяһәт ширкити орунлаштурған.

Мақалидә көрситилишичә қолға елинған саяһәт гуруписидикиләрниң һәммиси җәмийәт үчүн халисанә хизмәт қилидиған хәйр - сахавәт җәмийитиниң әзалири болуп,улар шяңгаң арқилиқ ички моңғулға йетип кәлгән.Уларниң мәқсити 47 күн хитайни зиярәт қилиш икән.

Хитай даирилириниң баянатида саяһәтчиләрдә террорлуққа даир син алғу лентилири байқалған дейилгән болсиму, бирақ апторниң ейтишичә,улар тутқун қилинғанда әзалар пәқәтла моңғулар тарихиға даир син алғу лентиси көрүватқан икән.

“ши җинпиң һакимийитиниң һәддидин артуқ еһтиятчан вә сәзгүр болуп кетиши чиңгизхан қәбрисигә саяһәткә кәлгән чәтәлликләрдин гуманлиниши хитай дөлитиниң чиңизханға болған һөрмитиму?”,дәйду аптор мақалисидә.

Хитайлар вә чәтәлликләр саяһәт қиливатқан ордус шәһиридики чиңгизхан қәбриси дәп аталған бу қәбристанлиқта әмәлийәттә чиңгизханниң һечқандақ җәсәт сөңики қоюлмиған болуп, бу йәрдә пәқәтла у вә униң аяллири һаят вақтида ишләткән турмуш буюмлирила сақланған.13 - Әсирдин башлапла моңғуллар чиңгизханни хатириләш паалийәтлирини бу қәбрини асас қилған һалда елип беришни қарар қилған.

Мақалидә, моңғул яйлақлиридин явропағичә һөкүм сүргән моңғуларниң бүйүк қәһримани чиңгизхан қәбристанлиқида моңғуллар һәр йили охшимиған түрлүк паалийәтлирини елип берип, өзлирини гоя моңғул далалирида чиңгизхан билән мәңгү биргә яшаватқандәк һес туйғуларда болидиғанлиқи, бу хил паалийәтләрниң көпинчә моңғул милләтчилири тәрипидин уюштурулидиғанлиқи билдүрүлгән.

Чиңгизхан қәбриси охшимиған дәврләрдә охшимиған қисмәтләргә дуч кәлгән болуп аптор бу һәқтә бир қанчә вәқәләрни оттурға қойған.

Моңғуллар 1911 - йили чиң сулалисидин айрилип чиқип ташқи моңғулийәдә, йәни уланбаторда өзлириниң мустәқил болғанлиқини җакарлиғандин кейин ички моңғулийәдики чиңгизхан қәбрисини уланбаторға йөткәп кәтмәкчи болған болсиму, әмма милләтчи сун җоңшән һөкүмити әскирий күч көрситип бунинға йол қоймиған.

1939 - Йили японлар ички моңғулни бесивалғанда чиңгизхан қәбрисини японийәгә йөткәп кәтмәкчи болғанда моңғуллар японларниң пикирини қоллиған бирақ шу чағдики гоминдаң һөкүмити туюқсизла мәхпий һалда қәбрини гәнсуға йөткәп шу йәргә йошуруп қойған.

Җяң җеши ички урушта мәғлуп болғандин кейин чиңгизхан қәбристанлиқидики асарә - әтиқиләрни тәйвәнгә йөткәп кәтмәкчи болған болсиму, бирақ хитай компартийәси бу қәбристанлиқни вә униңдики барлиқ асарә - әтиқиләрни аллиқачан гәнсудин оғурлап кәткән вә бу нәрсиләрни моңғуларға тапшуруп бәрмигән.

Бирақ,1954 - йили чиңгизханниң қәбрисини хитай компартийәси ички моңғулниң ордус шәһридә қайта қуруп,хитайниң явропани бесивалған қәһримани дәп елан қилип, өзиниң бүйүкликидин пәхирләнгән.

Хитайниң мәшһур язғучиси лүшүнниң моңғуллар һәққидә ейтқан сөзигиму мақалидә алаһидә орун берилгән болуп,лүшүн:“чиңгизхан империйә қурғанда биз уларниң хизмәтчиси,мундақчә ейтқанда уларниң қули - идуқ”,дегән - икән.

Профессор онус мақалисини:“дуняға аян чиңгизхан тарихини хитай бурмилап өзлириниң бүйүк қәһримани дәп пәхирлинип йүрүшиду”, дәп ахирлаштуриду.

Зияритимизни қобул қилған мустәқил тәтқиқатчи юда чиңгизханни хитайларниң өз қәһриманимиз дәп тонушуп йүрүши һәққидә тохтилип мундақ деди:

- Хитайлар чиңгизхани хитайниң қәһримани дәп елан қилди.Шәрқий түркистандин тепилған кроран гүзүлини хитай дәп тәшвиқ қиливатиду.Шундақла сенкаку арилини хитайниң дәп йүрүшиду. Ши җинпиң һакимийити ағдурулуп хитайда көплигән дөләтләр әслигә келип һәр милләт өзиниң һәқиқий тарихини язғанда кәлгүсидики хитай әвладлири өзлириниң ата - бовилириниң сахтикарлиқиға ләнәт оқуйду.Чиңгизхани,кроран гүзилини хитай дәп елан қилған биләнла дуня алдинип кетидиған иш йоқ.Милләтләрниң тарихини бурмилаш бир әхмиқанә иш - дәп қараймән.

Юқириқи аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.