Америкиниң ислам дөлити тәшкилатиға қатнашқан уйғурлар һәққидики доклати хәлқара мәтбуатлардиму кәң орун алди

Мухбиримиз ирадә
2016-07-26
Share
suriye-musapir-turkiye-chegra.jpg Түркийә чеграсидин қанунсиз кириватқан сүрийә мусапирлири. 2015-Йили 14-июн.
AFP

Йеқинда америкидики "йеңи америка тәтқиқат мәркизи" сүрийәдә ислам дөлити тәшкилатиға қатнашқанларниң дөләт тәркибигә мунасивәтлик елан қилған бир доклатида, аз дегәндә 100 нәпәр хитай пуқрасиниң сүрийәдики ислам дөлити тәшкилатиға қатнашқанлиқини, уларниң һәммисиниң уйғурлуқини илгири сүргән иди. Бу доклат елан қилинғандин кейин хәлқара мәтбуатларниңму күчлүк диққитини қозғиди. Улар бу һәқтики хәвәрлиридә уйғурларниң узундин буян хитай һөкүмитиниң бесим сияситигә учрап кәлгәнликини, шуңа уларниң ислам дөлити тәшкилатиға қатнишишиға сәвәб болған амилларғиму диққәт қилиниши керәкликини билдүргән. Хитай тәрәп болса бу хил көз қараштин нарази болған.

Америка "йеңи америка тәтқиқат мәркизи" 20-июл күни елан қилған доклатида 2013-2014-йиллири арисида ислам дөлити тәшкилатиға қатнашқан 4000 нәпәр җиһадчи арисида хитайдин кәлгән 114 нәпәр уйғурниң барлиқи тилға елинған вә бу уйғурларни мәзкур тәшкилатқа қатнашқан башқа җиһадчилардин пәрқләндүрүп туридиған амиллар мулаһизә қилинған иди. Мәзкур органниң тәтқиқатчиси розенблат доклатида, бу 114 нәпәр уйғурниң келип чиқиши, саяһәт тарихи, маарип сәвийәси, шуғулланған кәспи, уларниң қери-чөрә, бала-вақилардин тәркиб тапқан бир аилә кишилири болуши, асасән өйлүк-очақлиқ болушиға охшаш шәхси учурлирини анализ қилиш арқилиқ, бу уйғурларниң һечқандақ бир җиһад тәлимати елип бақмиғанлиқини, уларниң хитай һөкүмитиниң бесимидин қутулуп өзлиригә йеңи бир юрт издәп кәлгәнликини билдүргән иди.

Бу доклат елан қилинғандин кейин хәлқарадики ахбаратларниңму күчлүк диққитини қозғиди. Вашингтон почтиси гезити, вал стрит журнили, малийә вақти гезити, ташқи сиясәт журнили қатарлиқ нурғун муһим ахбаратлар бу доклатқа орун бәрди. Вашингтон почтиси гезити бу һәқтики хәвиригә "хитайдин келип ислам дөлитигә қатнашқанларниң типик әһвали башқилардин пәрқлиқ, буниңда бейҗиң һөкүмитиниң мәсулийити болуши мумкин" дәп мавзу қойған. Мақалидә, юқиридики тәтқиқат оргининиң ислам дөлити тәшкилати қармиқидики уйғурларниң башқа җиһадчилардин пәрқлиқ алаһидиликлиригә асасән уларниң бу йәрләргә бир "аитлиқ туйғуси" издәп кәлгәнликини билдүргән.

Мақалидә йәнә мундақ дейилгән: "хитай һөкүмитиниң уйғурлар билән болған мунасивити давамлиқ җиддий болуп кәлгән иди. Түркий тилларда сөзлишидиған уйғурлар йиллардин бери хитай һөкүмити билән елишип кәлди. Йеқинқи йиллардин буян көп санда хитай көчмәнләр шинҗаңға көчүп берип, зиддийәтни техиму улғайтивәтти. 2009-Йили намайиш болуп 200 киши өлди. Кейин 2014-йили пичақ вә бомба арқилиқ адәм өлтүрүш вәқәси йүз берип нурғун киши өлди, вәқәдә уйғурлар террорлуқ қилиш билән әйибләнди. Хитай һөкүмити даим шәрқий түркистан ислам һәрикити дәйдиған бир гуруппини хитай һөкүмитигә қарши һәрикәт қиливатиду, уларниң әл-қаидә террор тәшкилати билән мунасивити бар, дәп әйибләп кәлгән. Өткән ноябирда парижда йүз бәргән террорлуқ вәқәсидин кейин, хитай һөкүмити ғәрбни хитайдики һуҗумларни террорлуқ һуҗуми, дәп тонумайватиду, дәп әйиблиди бирақ, хитай һөкүмити чәтәллик журналистларниң хитайға берип, йүз бәргән аталмиш террор вәқәлирини хәвәр қилишини чәкләйду. Шуңа хитай дөләт ахбарати илгири сүргәнләрни қоллаш яки рәт қилиш интайин қейин."

Вал стрит журнилиму бу һәқтә елан қилған мақалисигә "хитайдин кәлгән 100 дин ошуқ мусулман ислам дөлити тәшкилатиға қатнашқан-ашкариланған учурлар уйғур җиһадчиларниң өзлиригә йеңи юрт вә аитлиқ туйғуси издәп кәлгәнликини йорутуп бәрмәктә" дәп мавзу қойған. Хәвәрдә доклаттики уйғурларни ислам дөлити тәшкилатиға қатнишишиға сәвәб болған амиллар, уларниң башқа дөләтләрдин кәлгән җиһадчилар билән болған пәрқлиригә кәң орун берилгән вә "һалбуки, тәтқиқат нәтиҗисидә байқалғанлар хитай һөкүмити дәп келиватқан "нурғун уйғур җиһадчилар әл-қаидә вә шуниңдәк башқа тәшкилатлардин тәлим алған, улар билән ишлигән" дегән сөзгә қарита гуман пәйда қилиду. Бир тәтқиқат нәтиҗисидә бирму уйғурниң җиһад тәҗрибисиниң йоқлуқи мәлум болди... Йәнә бир орган тәрипидин елип берилған тәтқиқатта болса пәқәт 4 уйғурниң пакистан, афғанистанда бундақ бир тәҗрибигә игә болғанлиқи мәлум болди. Хитай ташқи ишлар министирлиқи бизниң бу һәқтики соалимизға җаваб қайтурмиди" дәп баян қилинған. Вал стрит журнили мақалисидә йәнә, хитай һөкүмити 2002-йили б д т да лобичилиқ қилиш арқилиқ "шәрқий түркистан ислам һәрикити" ни террор тәшкилати тизимликигә киргүзгән болсиму, әмма нурғун дөләтләрниң һөкүмәтлирини вә террор мутәхәссислирини бу тәшкилатниң һәқиқәтән мәвҗутлуқи вә хитайға һуҗум қилидиғанлиқиға ишәндүрәлмигәнликини баян қилған.

Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит әпәнди болса бүгүн радийомизға қилған сөзидә, хитай һөкүмитиниң 2001-йилидин бери уйғурларни террорчи дәп көрситиш үчүн нурғун тәшвиқатларни қилған болсиму, әмма буниң ғәлибә қилмиғанлиқини билдүрди. У сөзидә мундақ деди: "хитай һөкүмити узун йиллардин бери барлиқ күчини ишқа селип, уйғурларни хәлқараға террорчи дәп тонуштурушқа тиришти. Бирақ ғәрб әллири уйғурларниң бу паалийәтлириниң террорлуқ әмәс, бәлки бир миллий дава икәнликини, уларниң өз кишилик һоқуқи үчүн күрәш қиливатқанлиқини тонуп йәтти. Хитай һөкүмити бу җәһәттә ғәлибә қилалмиди."

Хитай һөкүмити ғәрб әллирини давамлиқ һалда террорлуққа нисбәтән икки хил өлчәм қоюш билән әйибләп кәлгән. Йеңи америка тәтқиқат оргининиң бу доклатиға техи хитай ташқи ишлар министирлиқидин рәсмий бир җаваб кәлмигән болсиму, әмма хитайниң һөкүмәт авази дәп һесаблинидиған йәр шари вақти гезити бу органниң доклатини тилға елип туруп америкини әйиблигән. Йәршари вақти гезити мақалисидә шинҗаң университетиниң профессори пән җипиңниң сөзи нәқил елинған болуп, у йеңи америка тәтқиқат орниниң доклатини "номуссизларчә ялғанчилиқ" дәп баһалиған. Пән җипиң мундақ дегән: "ислам дөлити тәшкилатиға қатнашқанлар арисида америка, әнглийә вә фирансийәдин кәлгәнләрму бар. Әҗәба уларму дөләтниң бесимиға учрап барғанларму? бу доклат пүтүнләй өсәк сөз-чөчәк асасида йезилған. Җуңго һөкүмити шинҗаңдики қанунлуқ диний паалийәтләрни чәкләп бақмиған" дәп сөз қилған. Хитайниң хәлқ гезити болса хитайдики террор тәтқиқатчиси ли вейниң сөзини нәқил қилған. Ли вйе болса "террорлуқ йәршаривий бир мәсилә. Хитайниңла мәсилиси әмәс... Америка өзини дунядики тинчлиқ қоғдиғучидәк көрситиду. Әмәлийәттә америкиниң өзи кашила пәйда қилғучи" дегән.

Дилшат ришит әпәнди хитай һөкүмитиниң уйғурларни террорлуқ билән әйибләп, уларниң кишилик һоқуқ давасини йоқитишни мәқсәт қиливатқанлиқини, әмма америка қатарлиқ ғәрб әллириниң террор мәсилисидә хитай билән һәмкарлишишта еһтиятчанлиқ билән һәрикәт қиливатқанлиқини әскәртти.

"йеңи америка тәтқиқат мәркизи" болса доклатида, хитай һөкүмити зораванлиқ вәқәлирини уйғур мусулманлириға артсиму, әмма униң сақал қоюш, роза тутуш қатарлиқ мусулманларниң нормал диний ибадәтлирини "исламий радикаллиқ" ниң символи дәп чәклиши яки қаттиқ контрол қилиши уйғур мусулманлирини хитайни ташлап, уларға қучақ ачидиған йәр издәшкә мәҗбур қилған, дәп язған иди.

Малийә вақти гезити юқиридики доклатта берилгән мәзмунларни елан қилиш билән биргә, хитай һөкүмитиниң 2009-йилидики үрүмчи вәқәсидин кейин уйғурларға қаратқан бесимини ашуруп, уларниң әң адәттики диний паалийәтлириниму радикаллиққа бағлап җазалиғанлиқини язған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт