Amérikining islam döliti teshkilatigha qatnashqan Uyghurlar heqqidiki doklati xelq'ara metbu'atlardimu keng orun aldi

Muxbirimiz irade
2016-07-26
Share
suriye-musapir-turkiye-chegra.jpg Türkiye chégrasidin qanunsiz kiriwatqan süriye musapirliri. 2015-Yili 14-iyun.
AFP

Yéqinda amérikidiki "Yéngi amérika tetqiqat merkizi" süriyede islam döliti teshkilatigha qatnashqanlarning dölet terkibige munasiwetlik élan qilghan bir doklatida, az dégende 100 neper xitay puqrasining süriyediki islam döliti teshkilatigha qatnashqanliqini, ularning hemmisining Uyghurluqini ilgiri sürgen idi. Bu doklat élan qilin'ghandin kéyin xelq'ara metbu'atlarningmu küchlük diqqitini qozghidi. Ular bu heqtiki xewerliride Uyghurlarning uzundin buyan xitay hökümitining bésim siyasitige uchrap kelgenlikini, shunga ularning islam döliti teshkilatigha qatnishishigha seweb bolghan amillarghimu diqqet qilinishi kéreklikini bildürgen. Xitay terep bolsa bu xil köz qarashtin narazi bolghan.

Amérika "Yéngi amérika tetqiqat merkizi" 20-iyul küni élan qilghan doklatida 2013-2014-yilliri arisida islam döliti teshkilatigha qatnashqan 4000 neper jihadchi arisida xitaydin kelgen 114 neper Uyghurning barliqi tilgha élin'ghan we bu Uyghurlarni mezkur teshkilatqa qatnashqan bashqa jihadchilardin perqlendürüp turidighan amillar mulahize qilin'ghan idi. Mezkur organning tetqiqatchisi rozénblat doklatida, bu 114 neper Uyghurning kélip chiqishi, sayahet tarixi, ma'arip sewiyesi, shughullan'ghan kespi, ularning qéri-chöre, bala-waqilardin terkib tapqan bir a'ile kishiliri bolushi, asasen öylük-ochaqliq bolushigha oxshash shexsi uchurlirini analiz qilish arqiliq, bu Uyghurlarning héchqandaq bir jihad telimati élip baqmighanliqini, ularning xitay hökümitining bésimidin qutulup özlirige yéngi bir yurt izdep kelgenlikini bildürgen idi.

Bu doklat élan qilin'ghandin kéyin xelq'aradiki axbaratlarningmu küchlük diqqitini qozghidi. Washin'gton pochtisi géziti, wal strit zhurnili, maliye waqti géziti, tashqi siyaset zhurnili qatarliq nurghun muhim axbaratlar bu doklatqa orun berdi. Washin'gton pochtisi géziti bu heqtiki xewirige "Xitaydin kélip islam dölitige qatnashqanlarning tipik ehwali bashqilardin perqliq, buningda béyjing hökümitining mes'uliyiti bolushi mumkin" dep mawzu qoyghan. Maqalide, yuqiridiki tetqiqat orginining islam döliti teshkilati qarmiqidiki Uyghurlarning bashqa jihadchilardin perqliq alahidiliklirige asasen ularning bu yerlerge bir "A'itliq tuyghusi" izdep kelgenlikini bildürgen.

Maqalide yene mundaq déyilgen: "Xitay hökümitining Uyghurlar bilen bolghan munasiwiti dawamliq jiddiy bolup kelgen idi. Türkiy tillarda sözlishidighan Uyghurlar yillardin béri xitay hökümiti bilen éliship keldi. Yéqinqi yillardin buyan köp sanda xitay köchmenler shinjanggha köchüp bérip, ziddiyetni téximu ulghaytiwetti. 2009-Yili namayish bolup 200 kishi öldi. Kéyin 2014-yili pichaq we bomba arqiliq adem öltürüsh weqesi yüz bérip nurghun kishi öldi, weqede Uyghurlar térrorluq qilish bilen eyiblendi. Xitay hökümiti da'im sherqiy türkistan islam herikiti deydighan bir guruppini xitay hökümitige qarshi heriket qiliwatidu, ularning el-qa'ide térror teshkilati bilen munasiwiti bar, dep eyiblep kelgen. Ötken noyabirda parizhda yüz bergen térrorluq weqesidin kéyin, xitay hökümiti gherbni xitaydiki hujumlarni térrorluq hujumi, dep tonumaywatidu, dep eyiblidi biraq, xitay hökümiti chet'ellik zhurnalistlarning xitaygha bérip, yüz bergen atalmish térror weqelirini xewer qilishini chekleydu. Shunga xitay dölet axbarati ilgiri sürgenlerni qollash yaki ret qilish intayin qéyin."

Wal strit zhurnilimu bu heqte élan qilghan maqalisige "Xitaydin kelgen 100 din oshuq musulman islam döliti teshkilatigha qatnashqan-ashkarilan'ghan uchurlar Uyghur jihadchilarning özlirige yéngi yurt we a'itliq tuyghusi izdep kelgenlikini yorutup bermekte" dep mawzu qoyghan. Xewerde doklattiki Uyghurlarni islam döliti teshkilatigha qatnishishigha seweb bolghan amillar, ularning bashqa döletlerdin kelgen jihadchilar bilen bolghan perqlirige keng orun bérilgen we "Halbuki, tetqiqat netijiside bayqalghanlar xitay hökümiti dep kéliwatqan "Nurghun Uyghur jihadchilar el-qa'ide we shuningdek bashqa teshkilatlardin telim alghan, ular bilen ishligen" dégen sözge qarita guman peyda qilidu. Bir tetqiqat netijiside birmu Uyghurning jihad tejribisining yoqluqi melum boldi... Yene bir organ teripidin élip bérilghan tetqiqatta bolsa peqet 4 Uyghurning pakistan, afghanistanda bundaq bir tejribige ige bolghanliqi melum boldi. Xitay tashqi ishlar ministirliqi bizning bu heqtiki so'alimizgha jawab qayturmidi" dep bayan qilin'ghan. Wal strit zhurnili maqaliside yene, xitay hökümiti 2002-yili b d t da lobichiliq qilish arqiliq "Sherqiy türkistan islam herikiti" ni térror teshkilati tizimlikige kirgüzgen bolsimu, emma nurghun döletlerning hökümetlirini we térror mutexessislirini bu teshkilatning heqiqeten mewjutluqi we xitaygha hujum qilidighanliqigha ishendürelmigenlikini bayan qilghan.

Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit ependi bolsa bügün radiyomizgha qilghan sözide, xitay hökümitining 2001-yilidin béri Uyghurlarni térrorchi dep körsitish üchün nurghun teshwiqatlarni qilghan bolsimu, emma buning ghelibe qilmighanliqini bildürdi. U sözide mundaq dédi: "Xitay hökümiti uzun yillardin béri barliq küchini ishqa sélip, Uyghurlarni xelq'aragha térrorchi dep tonushturushqa tirishti. Biraq gherb elliri Uyghurlarning bu pa'aliyetlirining térrorluq emes, belki bir milliy dawa ikenlikini, ularning öz kishilik hoquqi üchün küresh qiliwatqanliqini tonup yetti. Xitay hökümiti bu jehette ghelibe qilalmidi."

Xitay hökümiti gherb ellirini dawamliq halda térrorluqqa nisbeten ikki xil ölchem qoyush bilen eyiblep kelgen. Yéngi amérika tetqiqat orginining bu doklatigha téxi xitay tashqi ishlar ministirliqidin resmiy bir jawab kelmigen bolsimu, emma xitayning hökümet awazi dep hésablinidighan yer shari waqti géziti bu organning doklatini tilgha élip turup amérikini eyibligen. Yershari waqti géziti maqaliside shinjang uniwérsitétining proféssori pen jipingning sözi neqil élin'ghan bolup, u yéngi amérika tetqiqat ornining doklatini "Nomussizlarche yalghanchiliq" dep bahalighan. Pen jiping mundaq dégen: "Islam döliti teshkilatigha qatnashqanlar arisida amérika, en'gliye we firansiyedin kelgenlermu bar. Ejeba ularmu döletning bésimigha uchrap barghanlarmu? bu doklat pütünley ösek söz-chöchek asasida yézilghan. Junggo hökümiti shinjangdiki qanunluq diniy pa'aliyetlerni cheklep baqmighan" dep söz qilghan. Xitayning xelq géziti bolsa xitaydiki térror tetqiqatchisi li wéyning sözini neqil qilghan. Li wyé bolsa "Térrorluq yershariwiy bir mesile. Xitayningla mesilisi emes... Amérika özini dunyadiki tinchliq qoghdighuchidek körsitidu. Emeliyette amérikining özi kashila peyda qilghuchi" dégen.

Dilshat rishit ependi xitay hökümitining Uyghurlarni térrorluq bilen eyiblep, ularning kishilik hoquq dawasini yoqitishni meqset qiliwatqanliqini, emma amérika qatarliq gherb ellirining térror mesiliside xitay bilen hemkarlishishta éhtiyatchanliq bilen heriket qiliwatqanliqini eskertti.

"Yéngi amérika tetqiqat merkizi" bolsa doklatida, xitay hökümiti zorawanliq weqelirini Uyghur musulmanlirigha artsimu, emma uning saqal qoyush, roza tutush qatarliq musulmanlarning normal diniy ibadetlirini "Islamiy radikalliq" ning simwoli dep cheklishi yaki qattiq kontrol qilishi Uyghur musulmanlirini xitayni tashlap, ulargha quchaq achidighan yer izdeshke mejbur qilghan, dep yazghan idi.

Maliye waqti géziti yuqiridiki doklatta bérilgen mezmunlarni élan qilish bilen birge, xitay hökümitining 2009-yilidiki ürümchi weqesidin kéyin Uyghurlargha qaratqan bésimini ashurup, ularning eng adettiki diniy pa'aliyetlirinimu radikalliqqa baghlap jazalighanliqini yazghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet