Proféssor pima garpur: xitay dalay lamaning ölümini kütüwatidu

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2015-10-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Proféssor pima garpur asiyada erkinlik we démokratiyini ilgiri sürüsh birliki teshkilatining 5-nöwetlik yighinida söz qilmaqta. 2015-Yili 24-öktebir, tokyo.
Proféssor pima garpur asiyada erkinlik we démokratiyini ilgiri sürüsh birliki teshkilatining 5-nöwetlik yighinida söz qilmaqta. 2015-Yili 24-öktebir, tokyo.
RFA/Qutluq

Yaponiyedin chiqidighan "Will siyasiy iqtisad zhurnili" ning yéqinqi sanida to'in yokoxama uniwérsitétining proféssori tibetlik pima garpurning "Xitay dalay lamaning ölümini kütüwatidu" serlewilik maqalisi élan qilindi.

Mezkur maqalide aptor xitay terepning sürgündiki tibet hökümiti bilen tibet mesilisi boyiche ötküzülüwatqan söhbitini toxtitip, emdilikte bolsa dalay lamaning ölümini kütüwatqanliqini, chünki béyjing dalay lama wapat bolsa, sürgündiki tibet hökümiti gumran bolidu dep perez qiliwatqanliqini otturigha qoyup, tibet we xitayning siyasiy weziyiti heqqide etrapliq siyasiy mulahize élip barghan.

Proféssor pima garpu maqalisini aldi bilen bu yil 8-séntebir tibette ötküzülgen aptonom rayon qurulghanliqining 50 yilliqini xatirilesh murasimidin bashlighan bolup, uningda déyilishiche, bu qétimiq tebriklesh pa'aliyitige xitayning merkizi hökümitidin 65 kishi wekil süpitide ishtirak qilghan. Yerliklerdin bolsa 20 ming kishi qatnashqan. Merike qattiq bixeterlik tedbirliri ichide élip bérilghan. Pütkül tibette herbiy halet yürgüzülüp, xitayning eskeriy,qoralliq saqchi qisimliri ishqa sélin'ghan.

Maqalide éytilishiche, merikide söz qilghan xitay merkizi komitétining wekilliri tebrik nutuqlirida, tibet iqtisadining ilgirikidin 20 hesse ashqanliqini, tibette yürgüzülgen siyasetning ewzellikide milletler arisidiki barawerlik, tinchliq we adilliqning ishqa ashurulghanliqini bayan qilghan.

Aptor maqaliside, tibetning yéqinqi zaman tarixi heqqide toxtilip: "1950-Yili xitay tibetke hujum qildi. 51-Yili bolsa tibetni xitayning bir parchisi bolushqa mejburlap 17 maddiliq saxta kélishim bilen tibetni özige qoshuwaldi" deydu.

Maqalide aptor tibet bilen béyjing arisida tüzülgen 17 maddiliq kélishimge bésilghan tibet tamghisining xitaylar teripidin yasalghan yalghan tamgha ikenlikini ilgiri süridu.

Uning éytishiche, eyni waqitta kélishimge qol qoyushni ret qilghan tibet wekili:"Men tamghini élip kelmeptimen" dégende, xitay terep: "Biz tibetning tamghisini élip kelduq" dep tibet wekilige özliri yasighan yalghan tamghini tutquzup, mejburiy uninggha tamgha basturghuzghan.

Tibetning tereqqiyatigha we örligen iqtisadigha qayil bolghan aptor, bu güllen'gen iqtisadtin we ewzel siyasetlerdin kimlerning behri éliwatqanliqi heqqide toxtilip:"Tibette ayrodrom, tömür yol yasaldi. Bu peqet xitay köchmenliri, xitay azadliq armiyisining menpe'eti üchün xizmet qildi. Eger tibetlikler xitayning siyasitidin razi bolghan bolsa,néme üchün aptonom rayoni qurulghanliqini qutluqlash pa'aliyiti qoralliq qoghdash ichide ötküzülidu?" deydu.

Tibet aptonom rayoni qurulghanliqining 50 yilliqini tebriklesh harpisidiki xitay merkizi hökümiti chaqirghan axbarat élan qilish yighinida, chet'el muxbirlirining uzundin buyan ghayib bolup ketken xitaydiki 11 ‏- benchen lama heqqide soralghan so'allargha, da'irilerning:"Benchen lama adettikidek normal turmush kechürüwatidu. Biz uni aware qilmayli,dégen meqsette yighin'gha teklip qilmiduq" dep jawab bergenlikining özila 20 yildin buyan xitayda ghayib bolghan 11 ‏-benchen lama heqqide xelq'ara jem'iyette yene qaytidin türlük gumanlarning peyda bolghanliqini aptor maqaliside qisqiche delilligen.

Maqalide körsitilishiche, tibetke köp qétim ziyaretke kelgen chet'ellikler xitay da'irilirige 11 ‏-benchen lama bilen uchrishish teklipini otturigha qoyup kelgen bolsimu, da'iriler buni izchil halda ret qilip kelgen. Buningdin bir qisim kishiler "11 ‏- Benchen lamani xitay hökümiti alliqachan öltürüwetti" dep guman qilishqan.

Aptor maqaliside 3-séntebir xitayning yapon'gha qarshi urush ghelibisini tebriklesh murasimida, dölet re'isi shi jinping üch yüz ming herbiyning qisqartilghanliqini élan qilghan bolsimu,emeliyette bu qisqartilghan herbiyler xitay türmisige parixorluq jinayiti bilen qamalghan sabiq xitay emeldari bo shiley guruhining ademliri ikenlikini, shu sewebtin ular qisimlardiki wezipisidin qaldurulup, ularning ornigha shi jinping guruhidikilerning wezipige qoyulghanliqini bildürgen.

Aptorning bildürüshiche, xitayning 3-séntebir tyen'enménde ötküzgen yapon'gha qarshi urush ghelibisini xatirilesh pa'aliyitige sabiq dölet re'isi jyang zéminning qatnashqanliqi chet'el taratqulirida körsitilgen bolsimu, biraq xitay axbaratliri uni körsetmigen. Sewebi shi jinping xelq'ara jem'iyetke xitay ichki weziyitining muqimliqini namayan qilmaqchi bolghan.

Pima garpur maqaliside, uzundin buyan bölgünchilikige qarshi turushni bahane qilip tibet we Uyghurlarni qattiq basturup kéliwatqan xitayning ötken yildin bashlap xristi'an muritlirini basturushqa ötkenlikini, bir yil ichide 50 chérkawni taqap,1300 xristi'an muxlisini qolgha alghanliqini ilgiri sürgen.

Ziyaritimizni qobul qilghan xitaydiki azsanliq milletler musteqil tetqiqatchisi yüki xanim xitaydiki xristi'an muxlislirining diniy pa'aliyet qilishi Uyghur musulmanliridin köp erkin ikenlikini, eger Uyghur musulmanliri xristi'an muritlirigha oxshash topliship ibadet qilsa, ular térrorchi hésablinip neq meydanda étiwétilidighanliqini bildürdi we buninggha 2014-yilidiki yeken weqesini misal qilip ötti.

Aptorning qarishiche, xitay kompartiyesi gherb démokratiyesining xristi'an diniy arqiliq özlirige singip kirishidin tolimu éhtiyat qilidiken.

Maqalide, amérika purdu'é uniwérsitétining proféssori féngning xitaydiki xristi'an muxlisliri sanining shiddet bilen örlewatqanliqini eskertkenlikimu alahide tilgha élin'ghan.

Tibetning rohaniy dahiysi dalay lamani aptor maqaliside tibet mesilisini söhbet arqiliq hel qilishtiki achquchluq kishi dep qarighan bolsimu, biraq xitay hökümiti uni xitaydiki üch xil küchlerning biri dep qarap, tibet mesilisi boyiche élip bériliwatqan söhbetni toxtitip, uning ölümini kütüwatqanliqini, dalay lama wapat bolsa, tibet sergendan hökümiti gumran bolidu dep oylawatqanliqini otturigha qoyghan.

Xitayning bu xil oy ‏- pikri heqqide toxtalghan tetqiqatchi yüki xanim, dalay lama eger wapat bolup ketse, tibet mesilisini tinchliq bilen hel qilishni kütken tibetlerning mesilisini qoral arqiliq hel qilishqa ötüsh mumkinchilikini chetke qéqishqa bolmaydighanliqini shundaqla xitayning tibet mesiliside téximu tuyuq yolgha kirip qilish éhtimalliqining mewjutluqini bildürdi.

Aptor yene Uyghurlar heqqide tepsiliy toxtilip, xitayning uzundin buyan Uyghurlarni térrorluqqa baghlap izchil halda basturup kéliwatqanliqini, xitayning chüshenchiside Uyghur démek "Térror" dep qarilidighanliqini sherhleydu. U maqalisini: "Xitay amérika we yaponiyedin bekrek Uyghur élidiki üch xil küchlerdin qorqidu" dep axirlashturidu.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Toluq bet