«Осал уйғурлар» вә хитайларниң уйғур чүшәнчиси (1)

Мухбиримиз әзиз
2020-06-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Вашингтон дөләтлик университетиниң лектори, йетиливатқан уйғуршунас дәрен байлер әпәнди MIT да чақирилған уйғурлар тоғрисидики йиғинда сөзлимәктә. 2019-Йили апрел.
Вашингтон дөләтлик университетиниң лектори, йетиливатқан уйғуршунас дәрен байлер әпәнди MIT да чақирилған уйғурлар тоғрисидики йиғинда сөзлимәктә. 2019-Йили апрел.
Social Media

Хитай обзорчи ваң лишйоң әйни вақитта «уйғурларниң йүрикидә зади немиләрниң барлиқини уларниң инсаний һаятлиқ чәмбирикиниң сиртиға мәнсуп болған хитайлар мәңгү биләлмәйду» дәп көрсәткәндәк, хитайларниңму өзара айрим қалғанда уйғурлар һәққидә немиләрни дейишидиғанлиқи көпинчә уйғурларға намәлум болуп кәлгән һадисиләрдин һесаблиниду. Америкадики йетиливатқан уйғуршунас яш алимлардин доктор дәррен байлер йеқинда өзиниң биваситә кәчүрмишлири вә хитайлар билән болған сөһбәтлири асасида бу мәсилини қисмән шәрһләп өтти.

Дәррен байлерниң SupChina торида 3-июн күни елан қилинған «уйғур дегән ашундақ осал» сәрләвһилик мақалиси уйғур диярида яшаватқан хитайлар арисида әң көп тәкрарлинидиған бир җүмлә баһани өзигә мавзу қилған. Буниңда тәсвирлинишичә, биңтуәндә чоң болған лу йин исимлик бир хитай ичкиридин туғқан йоқлап бу җайға кәлгәндә уйғурчә таамларни бәкла сеғинип кәткән болсиму, әмма һазир ашхана ачидиған уйғурниң қалмиғанлиқи сәвәбидин буниңға илаҗ қилалмайду. Шуниң билән биңтуәндә алаһидә имтиязлиқ бир туғқини униң «уйғурчә таам хумари» ни бесиш үчүн уни өзлири билән «туғқанлашқан» уйғур аилисигә елип бариду.

Кесәк өйдики толиму намрат бу уйғур аилиси меһман хитайларни қизғин қарши елип төргә башлайду һәмдә полу билән меһман қилиду. Әмма уларниң вәйранә өйи вә бәш қолдәк көрүнүп турған намратлиқидин лу йин бу аилә үчүн мушундақ бир вақ тамақ тәйярлашниң равурус мушәққәтлик бир «вәзипә» болуватқанлиқини һес қилиду. Саһибхана уйғурлар тамақ үстидә «қайта тәрбийәләш» тики кишиләрниң ач-ялиңач қеливатқанлиқини аңлиғанлиқи, у җайдики кишиләрниң «күндилик аш-тамиқиңларни ким бериватиду?» дегән соалға «рәис ши җинпиң» дәп җаваб беришни мәшиқ қилидиғанлиқи тоғрисида сөзлишиду. Әмма лу йинни һәйран қалдурғини униң хитай туғқанлиридин һечкимму бу гәпләргә һәйран қалмайду. Пәқәт «иҗтимаий муқимлиқ» ниң яхши болуватқанлиқи, «үч хил күчләрниң мәғлуп болуватқанлиқи» дегәндәк сөзләрни қошуп қойиду.

Лу йин тамақ арилиқидики қисқиғинә җимлиқни тәсвирләп «шу вақиттики сүкүнатниң нәқрати пәқәт ‹уйғур дегән шундақ осал хәқ' дегән баһаға қарита саһибхана әр-аялниң ‹раст, биз бәк осал хәқ' дейиши болди» дәйду. Һалбуки, улар машиниға чиқип қайтқичиму «бу уйғур дегән шундақ осал хәқ» дегән баһа бирнәччә қетим тәкрарлиниду.

Өзиниң лу йин билән болған сөһбитини әсләп чиққан дәррен байлерниң нәзәридә бу вәқә нөвәттики уйғурлар дуч келиватқан ортақ паҗиәгә хитайларниң қандақ қарайдиғанлиқини әң ярқин намаян қилип бәргән бир мисал һесаблиниду. Болупму йеқинқи он нәччә йил мабәйнидә уйғур дияридики йәр асти байлиқини қезишқа лазимлиқ әмгәк күчи болуп бу җайға кәлгән хитай аққунлириниң көпийишигә әгишип, уйғурларға сериқ җилиткә кийип коча сүпүрүш яки кавабчилиқтин башқа түзүк хизмәт ашмайдиған вәзийәт шәкилләнгән. Әмма бу һалму хитайларниң уйғурларға һесдашлиқ қилишини қозғиялмиған.

У бу һәқтә сөз болғанда мундақ дәйду: «бу җайдики хитайларниң бир қисми чоңлар болуп, улар өткән нәччә он йил мабәйнидә бу җайдики уйғурлар билән арилаш олтурақлашқан кишиләр. Уларниң нәзиридә һазир уйғурларниң бешиға келиватқан бу ишлар бир түрлүк қабаһәт, дәп һесаблиниду. Улар буни хитайда 1970-йиллири әвҗ алған ‹мәдәнийәт зор инқилаби' дәвридә һәрқандақ сөз вә һәрикәткә сиясий түс бериштәк долқунниң йеңиваштин пәйда болғиниға охшитиду. Әмма йеқинқи мәзгилләрдә, болупму 2000-йилиниң алди-кәйнидә хитай һөкүмитиниң иқтисадий җәһәттики бай болуш чақириқлириға аваз қошуп бу җайға көчүп кәлгән хитайлар уйғурларға йүргүзүлүватқан бу тәдбирләрни ‹түп җәһәттин зөрүр болған бихәтәрлик чарилири' дәп қарайду. Бундақ хитайлар һәммила җайда өзлириниң әтиварлинишини тама қилиду. Аддийси ашханиларға тамақ йегили барсиму уларниң тамиқи өчирәттики ‍уйғурлардин атлап алди билән уларниң үстилигә чиқиши лазим, дәп қарайду. Бу җәһәттә улар ишғалийәтчиләрниң тәбиитидә болидиған ‹һәммила нәрсиниң баш бурнини биз алимиз' дәйдиған қарашқа бәкла майил. Хитай һөкүмити иҗра қиливатқан узун мәзгиллик әминлик вә муқимлиқ шоари уларниң ‹ахирқи һәл қилиш чариси' ниң асаси болуп қеливатиду. Шуңа мәйли лагердикиләр болсун яки лагер сиртида назарәттә йүрүватқан кишиләр болсун, кейинки бир әвлад уйғур өсмүрлири һазир аллиқачан хитайчә маарип муһитиға толуқ йетәклинип, хитай җәмийитиниң асасий еқимиға қошулуп кетишкә башлиди.»

Һалбуки, уйғурларниң әһвали қанчилик ечинишлиқ болушидин қәтийнәзәр, хитай һөкүмитиниң нәзәридә уйғурларни контрол қилиш йәнила йетәрлик болмиди, дәп қариливатқанлиқи мәлум. Болупму «осал тәбиәтлик уйғурлар» ниң өзлиригила хас болған аилә муһитида уларниң немиләрни сөзлишидиғанлиқи, немиләрни ойлайдиғанлиқи һәмдә немиләрни қилидиғанлиқи һәрқачан хитай һөкүмити билишкә әң қизиқип келиватқан мәсилиләрдин болуп қалған. Әмма хитай һөкүмити узун өтмәй буниңму һәл қилиш чарисини тепип чиққан. Буниң билән тездин «һәр милләт кишилири бир аилә болуш» шоари астида туғқанлишиш сиясити оттуриға чиқип һаятлиқ макани, турмуш адити вә дуня қариши пүтүнләй пәрқлиқ болған хитайлар уйғур аилилиригә «туғқан» болуп сәплинишкә башлиған.

Бу хилдики хитай кадирлар һәққидә сөз болғанда дәррен байлер мундақ дәйду: «хитайларни уйғурларниң өйлиригә берип йетишқа орунлаштуруш, шундақла уларға қандақ қилғанда хитайларға техиму охшиғили болидиғанлиқини вә ассимилятсийә болушни өгитиш бу кишиләрниң асаслиқ вәзиписи болуп қалған. Бу кадирлар адәттә бирнәччә күн, бирәр һәптә яки бирәр ай туриду. Уйғурларға қарайдиған болсақ милйонлиған кишиләрниң өз өйлиридин айрилип ‹қайта тәрбийәлиниш' дегән намда лагерларға қамалғанлиқини байқаймиз. Бу җәһәттин қарайдиған болсақ уйғурлар һазир икки тәрәптин ассимилятсийигә учраватиду: бири, лагер сиртидики кишиләр ‹туғқан болуш' намида өйлиригә келип йетивалған ашу хитай кадирларниң буйруқлири билән өзиниң өйидә хитайларға ассимилятсийә болушқа мәҗбурлиниватиду. Шундақла ашу аталмиш ‹туғқан' лириниң назаритидә байрақ чиқириш, инқилаби нахшиларни ейтиш, пива ичиш мусабиқисигә қатнишиш дегәнләр арқилиқ өзлириниң хитай компартийәсигә вә хитай дөлитигә болған садақитини ипадиләйду. Чүнки бу ишларниң һәммиси уйғурларниң исламий чүшәнчисидә ‹һарам' дәп қарилидиған ишлардур; йәнә бири лагерларға қамалған милйонлиған уйғурлар мәҗбурий йосунда ассимилятсийә қилиниватиду. Болупму өзиниң өйлиридә ассимилятсийә қилиниватқан уйғурлар ашу хитай ‹туғқанлири' ниң назаритидә өзлириниң һечқандақ диний һессиятта әмәсликини испатлашқа мәҗбурлиниду. Бу хитайлар болса мушу әһвалларға қарап кимниң ишәнчлик, кимниң ишәнчсиз икәнликини, қайси аилидики қайси кишини ‹тәрбийәләш' кә әвәтиш лазимлиқини бекитиду.»

Дәррен байлер сөзләшкән хитайларниң көп қисми нөвәттә уйғурлар билән хитайлар оттурисида гуман вә өчмәнликтин башқа нәрсә қалмиғанлиқини алаһидә тәкитлигән болуп, униң байқишичә, хитайлар һазир уйғурлар һәққидә сөзлишиштинла әмәс, бәлки уйғурлар биләнму сөзлишиштин тохтиған.

Бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки аңлитишимизда болсун.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт