Дәррин байлер: “хитайниң хәлқ уруши қайнимидики уйғур йеза яшлириниң муһәббити вә қайғуси” (2)

Мухбиримиз ирадә
2017.12.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitaydiki-xelq-urushi-02.jpg Америкада чиқидиған “яш еқим” намлиқ тор журнилида “хитайдики ‛хәлқ уруши‚ қайнимида теңирқаватқан уйғур көчмә нопусиниң шәһәр һаяти” мавзулуқ мақалидин сүрәткә елинған. 2017-Йили 30-өктәбир.
RFA

Америкидики вашингтон штатлиқ университетиниң доктор аспиранти дәррин байлер йеқинқи бир қанчә айдин буян уйғурларниң нөвәттики сиясий вә иҗтимаий вәзийити һәққидә бир қанчә муһим мақалиләрни елан қилип, оқурмәнләрниң диққитини қозғиди. У хитай һөкүмитиниң уйғурларниң турмушиниң барлиқ саһәлиригичә җүмлидин тил, маарип, мәдәнийәт, иҗтимаий турмуш вә сиясәт қатарлиқ һәр саһәлиригә тәсир көрситидиған сиясәтләрни йүргүзүш арқилиқ пүткүл уйғур җәмийитини “қайта өзгәртип ясап чиқиш” қурулуши елип бериватқанлиқини илгири сүрүп, күчлүк диққәт қозғиған.

Йеқинда у йәнә хитай һөкүмитиниң 2014-йилидики елишқу вәқәсидин кейин башлиған аталмиш хәлқниң “террорлуққа қарши” урушиниң уйғурлар һаятиға көрсәткән зор тәсирлири баян қилинған икки қисимлиқ мақалисини елан қилди. Униң биринчиси “хитайниң хәлқ уруши қайнимидики уйғур көчмә нопуслириниң шәһәр һаяти”. Иккинчи қисми болса “хитайниң хәлқ уруши қайнимидики уйғур йеза яшлириниң муһәббити вә қайғуси”. Биз алдинқи аңлитишимизда бу мақалидики ата-аниси түрмә вә “тәрбийиләш мәркәзлири” гә кирип кәткәндин кейин игә-чақисиз қеливатқан балиларниң әһвали үстидә мәркәзлик тохталған идуқ. 

Дәррин байлер мақалисиниң давамида хитай һөкүмитиниң аталмиш “хәлқ уруши” ниң һәрбир уйғур аилисигә, болупму йезилардики уйғур аилилиригә көрсәткән тәсириниң интайин зор болғанлиқини, һәр икки аилидин биридә чоқум тутуп кетилгән бир аилә әзасиниң барлиқини вә тутулуватқанларниң асасән яш әрләр икәнликини билдүргән. У бу һәқтә тохтилип “тутулмай қелип қалған яш әрләр болса я оқуғучи яки сақчи. Әмма һазирқи шараитта бу мәртивиләрму өзини қоғдашқа йетәрлик әмәс икән,” дәп язған. 

Униң ейтишичә, уйғурлар очуқ-ашкара кәмситишкә учраватқан болуп, күндилик аптобусқа чиқиштин, дохтурханиларғичә вә газ қачилаш понкитлириғичә һәммә йәрдә уйғурлар тохтитип қоюлидикән. Улар өчирәттә туруп тәкшүрүштин өтүшкә мәҗбур болидикән. Уларниң кимликлири, сомкилири тәкшүрүлүп, лазер нуридин пайдилинип тәкшүрүш машинисидин өткүзүлидикән. Һәрқандақ бир нормалсиз аламәт кишиниң телефонлириниң тәкшүрүлүши, сораққа тартилиши вә һәтта тутқун қилинишини кәлтүрүп чиқиридикән. Аптор дәррин байлер мақалисидә “бу тәкшүрүшләр йәрлик хәлқләргә ‛силәр һәрвақит террорлуқ, әсәбийлик гумандарлири‚ дегәнни әслитип туридикән,” дәп язған. 

Америкидики “уйғур кишилик һоқуқ қурулуши” ниң тәтқиқатчиси һенрий шаҗафиски дәррин байлерниң мақалиси һәққидә пикир баян қилип, униң уйғур яшлири һәққидә оттуриға қойған қарашлириниң интайин муһимлиқини билдүрди. У мундақ деди: “мәнчә, дәррин байлерниң бу рәсимлик мақалиси интайин яхши йезилған. Униңда муһим нуқтилар оттуриға қоюлған. Хитайниң террорлуққа қарши хәлқ уруши йезилардики уйғурларниң яшаш даирисини қаттиқ тарайтивәтти. Хитай һөкүмити иш издәп шәһәрләргә көчүп киргән көчмә нопус уйғурлардин қаттиқ биарам болди. Чүнки һөкүмәт уйғурларни йетәрлик дәриҗидә қаттиқ контрол қилалмаслиқидин әнсириди. Дәррин байлерниң мақалисидә бу уйғурларниң шәһәрләрдә иш имканлириға еришиш пурсити берилмигәнлики вә бу арқилиқ ичкири өлкиләрдин келиватқан хитай көчмәнлиригә уйғур шәһәрлиридә иш имкани яритилғанлиқини тәкитлигән. Җүмлидин хитай көчмәнлири уйғур елигә келип өз алдиға игилик тикләш, тәрәққий қилиш пурситигә еришти. Җүмлидин хитай һөкүмити һазир уйғур елини хитай көчмәнлириниң бихәтәрликини қоғдаш, уларниң чеграда, оттура асия вә явро-асияда техиму кәң базарға еришиши үчүн контрол қиливатиду” 

Дәррин байлер мақалисидә уйғур елида йолға қоюлуватқан чекидин ашқан бихәтәрлик тәдбирлири вә бесим сиясәтлириниң уйғурларниң иқтисадий җәһәттин техиму бәк чекинишини кәлтүрүп чиқарғанлиқини билдүргән. У мундақ дәп баян қилған: “аталмиш хәлқ урушидин буян уйғурларға қоюлуватқан түрлүк чәклимиләр вә шундақла уларниң саяһәт әркинликигә қоюлған чәклимә сәвәбидин уйғурларниң иқтисадий кирими бирақла чүшүп кәткән. Булардин башқа йәнә, уйғурлар даириләр тәрипидин орунлаштурулған усул ойнаш, сиясий тәбрикләш паалийәтлиригә көпләп қатнаштурулуватқан болғачқа буму бәзи саһәләрни зиянға учратқан. Һазир нурғун аилиләрдә әрләр ‛қара дәрваза‚ ичигә кирип кәткәнликтин қаттиқ ишләп аилини қамдаш өйдә қалғанларниң зиммисигә чүшкән. Шу сәвәблик нурғунлар мәктәплирини ташлашқа мәҗбур болған. Һазир аилиләр һәммиси тутулуп кәткән оғли, ери, қериндашлири яки дадилиридин әнсирәп яшайдикән. Аяллар арисида нурғун ечинишлиқ һекайиләр бар. Бу аяллар давамлиқ бир-бириниң дәрдини тәң тартишип, бир-бирини йөлимәктә. Улар бир-биригә ярдәм қилалисиму, әмма тутулуп кәткән йеқинлири үчүн һечнемә қилип берәлмәйдиғанлиқини билиду. Йеқинлири тутулуп кәткәнләр уларниң ақивитини сүрүштә қилалмайдикән, чүнки ундақ қилғанда өзлириму һөкүмәткә қаршилиқ қилған һесаблинип тутқун қилиниши мумкин икән.” 

Хитай һөкүмити уйғур елида “дини әсәбийлик”, “террорлуқ” қа қарши урушни баһанә қилип туруп, уйғурларниң диний әркинлики вә башқа кишилик һоқуқини қаттиқ дәпсәндә қиливатқанлиқи илгири кишилик һоқуқ органлириниң доклатлирида көп қетим тилға елинған. Чен чуәнго уйғур елигә партком секретари болуп кәлгәндин буян бундақ вәзийәтниң һәссиләп ашқанлиқи мәлум. Дәррин байлер мақалисидә уйғурларниң һазир той-төкүнлириниму даириләрниң тәкшүрүши астида өткүзидиғанлиқини, йәни һәр бир той-төкүндә нахша-усул болдиму, музикантлар кәлдиму дегәнни, җүмлидин “әсәбийликниң ишарәтлири” барму дегәнни тәкшүридиған мәхсус кадирлар келидиғанлиқини билдүргән.

Америкидики кишилик һоқуқ органлиридин “әркинлик сарийи” ниң тәтқиқатчиси сараһ кук ханим уйғурларниң хусусий һаятиға илгириләп дәпсәндә қилиниватқанлиқини билдүрди. У мундақ деди: “әпсуски, биз бу йил ичидә уйғурларниң әһвалиға аит доклатлиримизға қарайдиған болсақ, уйғурларниң пәқәт күндилик турмушидики чәклимиләрниң күчийип кәткәнликинила әмәс, бәлки уларниң хусусий һаятиғиму бөсүп кирип, инсан һаятиниң хусусийлиқини дәпсәндә қилидиған әһвалларниңму қаттиқ еғирлашқанлиқини көрдуқ. Бу толиму әпсуслинарлиқ бир иш. Уйғур аилилириниң нөвәттә өз балилиридин, әрлиридин, оғуллиридин айрилип қелиш һадисисиниң мунчә кәң ямрап кетиши мана буниң әң қорқунчлуқ мисалидур.” 

Дәррин байлер мақалисидә уйғурларниң мәйли қандақла болушидин қәтийнәзәр һаятини давам қилиш үчүн тиришиватқанлиқини әскәртип, мундақ дәп язиду: “шунчә көп қайғу вә һәсрәт болушиға қаримай, уйғурлар йәнила яшаш йолини тапмақта. Башқа инсанларға охшашла уйғурларниң қийинчилиқларни йеңиш иқтидари күчлүк. Өткән нәччә он йилдин бери уйғурларға нисбәтән мәдәнийитидин мәһрум қалдуруш вә дөләт контроллуқи күнсайин күчийип маңған болсиму, уйғурлар йәнила һаятини давам қилишниң йоллирини издәп тапти. Һазирчә уйғурниң өз ана тили, өз нахшилири бар. Уйғурниң уйғури бар. Уларға ортақ келиватқан бундақ ақивити ениқсиз бир вәзийәттә, уйғурлар гәрчә өзлириниң һоқуқини вә аптономийисини йоқитип қоюватқан болсиму, бир-биридин муһәббәт вә тәсәлли тапмақта”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.