Derrin baylér: "Xitayning xelq urushi qaynimidiki Uyghur yéza yashlirining muhebbiti we qayghusi" (2)

Muxbirimiz irade
2017-12-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérikada chiqidighan "Yash éqim" namliq tor zhurnilida "Xitaydiki 'xelq urushi' qaynimida téngirqawatqan Uyghur köchme nopusining sheher hayati" mawzuluq maqalidin süretke élin'ghan. 2017-Yili 30-öktebir.
Amérikada chiqidighan "Yash éqim" namliq tor zhurnilida "Xitaydiki 'xelq urushi' qaynimida téngirqawatqan Uyghur köchme nopusining sheher hayati" mawzuluq maqalidin süretke élin'ghan. 2017-Yili 30-öktebir.
RFA

Amérikidiki washin'gton shtatliq uniwérsitétining doktor aspiranti derrin baylér yéqinqi bir qanche aydin buyan Uyghurlarning nöwettiki siyasiy we ijtima'iy weziyiti heqqide bir qanche muhim maqalilerni élan qilip, oqurmenlerning diqqitini qozghidi. U xitay hökümitining Uyghurlarning turmushining barliq sahelirigiche jümlidin til, ma'arip, medeniyet, ijtima'iy turmush we siyaset qatarliq her sahelirige tesir körsitidighan siyasetlerni yürgüzüsh arqiliq pütkül Uyghur jem'iyitini "Qayta özgertip yasap chiqish" qurulushi élip bériwatqanliqini ilgiri sürüp, küchlük diqqet qozghighan.

Yéqinda u yene xitay hökümitining 2014-yilidiki élishqu weqesidin kéyin bashlighan atalmish xelqning "Térrorluqqa qarshi" urushining Uyghurlar hayatigha körsetken zor tesirliri bayan qilin'ghan ikki qisimliq maqalisini élan qildi. Uning birinchisi "Xitayning xelq urushi qaynimidiki Uyghur köchme nopuslirining sheher hayati". Ikkinchi qismi bolsa "Xitayning xelq urushi qaynimidiki Uyghur yéza yashlirining muhebbiti we qayghusi". Biz aldinqi anglitishimizda bu maqalidiki ata-anisi türme we "Terbiyilesh merkezliri" ge kirip ketkendin kéyin ige-chaqisiz qéliwatqan balilarning ehwali üstide merkezlik toxtalghan iduq. 

Derrin baylér maqalisining dawamida xitay hökümitining atalmish "Xelq urushi" ning herbir Uyghur a'ilisige, bolupmu yézilardiki Uyghur a'ililirige körsetken tesirining intayin zor bolghanliqini, her ikki a'ilidin biride choqum tutup kétilgen bir a'ile ezasining barliqini we tutuluwatqanlarning asasen yash erler ikenlikini bildürgen. U bu heqte toxtilip "Tutulmay qélip qalghan yash erler bolsa ya oqughuchi yaki saqchi. Emma hazirqi shara'itta bu mertiwilermu özini qoghdashqa yéterlik emes iken," dep yazghan. 

Uning éytishiche, Uyghurlar ochuq-ashkara kemsitishke uchrawatqan bolup, kündilik aptobusqa chiqishtin, doxturxanilarghiche we gaz qachilash ponkitlirighiche hemme yerde Uyghurlar toxtitip qoyulidiken. Ular öchirette turup tekshürüshtin ötüshke mejbur bolidiken. Ularning kimlikliri, somkiliri tekshürülüp, lazér nuridin paydilinip tekshürüsh mashinisidin ötküzülidiken. Herqandaq bir normalsiz alamet kishining téléfonlirining tekshürülüshi, soraqqa tartilishi we hetta tutqun qilinishini keltürüp chiqiridiken. Aptor derrin baylér maqaliside "Bu tekshürüshler yerlik xelqlerge 'siler herwaqit térrorluq, esebiylik gumandarliri' dégenni eslitip turidiken," dep yazghan. 

Amérikidiki "Uyghur kishilik hoquq qurulushi" ning tetqiqatchisi hénriy shajafiski derrin baylérning maqalisi heqqide pikir bayan qilip, uning Uyghur yashliri heqqide otturigha qoyghan qarashlirining intayin muhimliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Menche, derrin baylérning bu resimlik maqalisi intayin yaxshi yézilghan. Uningda muhim nuqtilar otturigha qoyulghan. Xitayning térrorluqqa qarshi xelq urushi yézilardiki Uyghurlarning yashash da'irisini qattiq taraytiwetti. Xitay hökümiti ish izdep sheherlerge köchüp kirgen köchme nopus Uyghurlardin qattiq bi'aram boldi. Chünki hökümet Uyghurlarni yéterlik derijide qattiq kontrol qilalmasliqidin ensiridi. Derrin baylérning maqaliside bu Uyghurlarning sheherlerde ish imkanlirigha érishish pursiti bérilmigenliki we bu arqiliq ichkiri ölkilerdin kéliwatqan xitay köchmenlirige Uyghur sheherliride ish imkani yaritilghanliqini tekitligen. Jümlidin xitay köchmenliri Uyghur élige kélip öz aldigha igilik tiklesh, tereqqiy qilish pursitige érishti. Jümlidin xitay hökümiti hazir Uyghur élini xitay köchmenlirining bixeterlikini qoghdash, ularning chégrada, ottura asiya we yawro-asiyada téximu keng bazargha érishishi üchün kontrol qiliwatidu" 

Derrin baylér maqaliside Uyghur élida yolgha qoyuluwatqan chékidin ashqan bixeterlik tedbirliri we bésim siyasetlirining Uyghurlarning iqtisadiy jehettin téximu bek chékinishini keltürüp chiqarghanliqini bildürgen. U mundaq dep bayan qilghan: "Atalmish xelq urushidin buyan Uyghurlargha qoyuluwatqan türlük cheklimiler we shundaqla ularning sayahet erkinlikige qoyulghan cheklime sewebidin Uyghurlarning iqtisadiy kirimi biraqla chüshüp ketken. Bulardin bashqa yene, Uyghurlar da'iriler teripidin orunlashturulghan usul oynash, siyasiy tebriklesh pa'aliyetlirige köplep qatnashturuluwatqan bolghachqa bumu bezi sahelerni ziyan'gha uchratqan. Hazir nurghun a'ililerde erler 'qara derwaza' ichige kirip ketkenliktin qattiq ishlep a'ilini qamdash öyde qalghanlarning zimmisige chüshken. Shu seweblik nurghunlar mekteplirini tashlashqa mejbur bolghan. Hazir a'ililer hemmisi tutulup ketken oghli, éri, qérindashliri yaki dadiliridin ensirep yashaydiken. Ayallar arisida nurghun échinishliq hékayiler bar. Bu ayallar dawamliq bir-birining derdini teng tartiship, bir-birini yölimekte. Ular bir-birige yardem qilalisimu, emma tutulup ketken yéqinliri üchün héchnéme qilip bérelmeydighanliqini bilidu. Yéqinliri tutulup ketkenler ularning aqiwitini sürüshte qilalmaydiken, chünki undaq qilghanda özlirimu hökümetke qarshiliq qilghan hésablinip tutqun qilinishi mumkin iken." 

Xitay hökümiti Uyghur élida "Dini esebiylik", "Térrorluq" qa qarshi urushni bahane qilip turup, Uyghurlarning diniy erkinliki we bashqa kishilik hoquqini qattiq depsende qiliwatqanliqi ilgiri kishilik hoquq organlirining doklatlirida köp qétim tilgha élin'ghan. Chén chu'en'go Uyghur élige partkom sékrétari bolup kelgendin buyan bundaq weziyetning hessilep ashqanliqi melum. Derrin baylér maqaliside Uyghurlarning hazir toy-tökünlirinimu da'irilerning tekshürüshi astida ötküzidighanliqini, yeni her bir toy-tökünde naxsha-usul boldimu, muzikantlar keldimu dégenni, jümlidin "Esebiylikning isharetliri" barmu dégenni tekshüridighan mexsus kadirlar kélidighanliqini bildürgen.

Amérikidiki kishilik hoquq organliridin "Erkinlik sariyi" ning tetqiqatchisi sarah kuk xanim Uyghurlarning xususiy hayatigha ilgirilep depsende qiliniwatqanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Epsuski, biz bu yil ichide Uyghurlarning ehwaligha a'it doklatlirimizgha qaraydighan bolsaq, Uyghurlarning peqet kündilik turmushidiki cheklimilerning küchiyip ketkenlikinila emes, belki ularning xususiy hayatighimu bösüp kirip, insan hayatining xususiyliqini depsende qilidighan ehwallarningmu qattiq éghirlashqanliqini körduq. Bu tolimu epsuslinarliq bir ish. Uyghur a'ililirining nöwette öz baliliridin, erliridin, oghulliridin ayrilip qélish hadisisining munche keng yamrap kétishi mana buning eng qorqunchluq misalidur." 

Derrin baylér maqaliside Uyghurlarning meyli qandaqla bolushidin qet'iynezer hayatini dawam qilish üchün tirishiwatqanliqini eskertip, mundaq dep yazidu: "Shunche köp qayghu we hesret bolushigha qarimay, Uyghurlar yenila yashash yolini tapmaqta. Bashqa insanlargha oxshashla Uyghurlarning qiyinchiliqlarni yéngish iqtidari küchlük. Ötken nechche on yildin béri Uyghurlargha nisbeten medeniyitidin mehrum qaldurush we dölet kontrolluqi künsayin küchiyip mangghan bolsimu, Uyghurlar yenila hayatini dawam qilishning yollirini izdep tapti. Hazirche Uyghurning öz ana tili, öz naxshiliri bar. Uyghurning Uyghuri bar. Ulargha ortaq kéliwatqan bundaq aqiwiti éniqsiz bir weziyette, Uyghurlar gerche özlirining hoquqini we aptonomiyisini yoqitip qoyuwatqan bolsimu, bir-biridin muhebbet we teselli tapmaqta".

Toluq bet