Суйиистемал қилиниватқан долан мәдәнийити вә “долан” нами

Стокһолмдин обзорчимиз нәвбаһар тәйярлиди
2023.10.20
dolan-oghaq-bolqa-muqam-resim Долан деһқан рәсимлиридин бир парчә
xjjw.gov.cn

21-Әсиргә қәдәм қойғандин кейинки 20 йил мабәйнидә, “долан” наминиң түрлүк шәкил вә мәзмунларда хитай һөкүмитиниң тәшвиқатлирида суйиистемал қилинип келиватқанлиқи мәлум.

“долан” намини суйиистемал қиливатқан қилмишларниң ичидә әң гәвдилик болғанлиридин бири, хитайниң сичүән өлкисидин кәлгән нахшичи ло линниң “долан” ниң хитайчә аһаң тәрҗимиси болған “давлаң” ни өзигә тәхәллус қоллинип келиватқанлиқидур. У 1995-йили уйғур дияриға көчмән болуп кәлгәндин кейин, долан нахша-музикилириға болған һәйрану-һәвиси сәвәбидин, бу исимни өзигә тәхәллус қилип қолланған. Илгири анчә тонулмиған бу нахшичи, “давлаң” тәхәллусини қоллинип нахша ейтқан, һәтта нахша албомлирини нәшр қилған. Буниң билән, униң һаятида бурулуш характерлик өзгириш йүз берип, бирдинла хитайда даңқи чиқип түрлүк мукапатларға еришкән вә хитай көчмәнлири арисида бәлгилик шан-шәрәпләргә наил болған.

Хитайниң мәвҗут реаллиқидин елип ейтқанда, һәрқандақ бир хитай нахшичиниң қисқа вақит ичидә нахша кечиликлирини уюштуралиши вә нахша албомлири нәшр қилдуралишиниң кәйнидә уни қоллаватқан күчлүк бир қолниң барлиқини тәсәввур қилиш қийин әмәс. Уйғурлар тәрипидин “нахша оғриси” дәп аталған ваң лобиңниң охшимиған заманда заһир болған йәнә бир нусхиси- “давлаң” тәхәллуслуқ бу нахшичиниң ейтқан нахшилириниң көп қисми музикиси уйғур хәлқ нахшилиридин оғриланған, мәзмун җәһәттин компартийәни күйләйдиған вә хитай көчмәнлиригә мәниви озуқ беридиған мәзмунлардики нахшилардур. Шу сәвәбтин униң нахшилири хитай һөкүмитигә яғдәк яққан вә һөкүмәт тәрәптин дәстәккә еришкән. Униң бир қисим нахшилириға уйғурларниң әнәнивий сазлиридин дутар, раваб вә тәмбурда челинған хәлқ устилиқ билән музикилири кириштүрүлгән; нахша текистлиридики хитайчә мисраларниң арисиға “салам” (萨拉木) , “яхши” (亚克西) дегәндәк уйғурчә сөзләр арилаштурулуп ейтилған. Буниң билән бу хитай нахшичи нахшилирида худди уйғурларниң йүрәк сөзлирини аңлитиватқандәк яки уйғурлар билән хитайлар оттурисида мәдәнийәт әлчиси болуватқандәк туйғу беришкә урунған.

Америкадики уйғуршунас дәррен байлер ( (Darren Byler илгири өз билогида “давлаң” тәхәллуслуқ бу хитай нахшичи һәққидә көз қаришини мундақ баян қилған иди: “лолин исимлик хитай нахшичи өз-өзини қәһриман қилип яратқан бир шәхс. У сирттин көзәткүчиләргә уйғур мәдәнийитини көзитидиған бир көзнәк һазирлиғандәк көрүнүш һасил қилған. Әпсус, у уйғурларниң ичкий дунясини хата әкс әттүргән. Бу нахшичини күчлүк идеологийәлик истратегийәни мәқсәт қилған дейәлмәймиз, әмма у хитай һөкүмитиниң сиясий вә иқтисадий пиланлириниң бири болған хитай көчмәнлирини уйғур дияриға йөткәштин ибарәт сиясий чақириққа аваз қошқан вә дәвәтчилик қилған дәп ейталаймиз. ”

Мәлумки, нәшр һоқуқи нуқтисидин яки милләтләрниң коллектип мәдәнийәт мирасиға даир хәлқаралиқ бәлгилимиләр нуқтисидин елип ейтқанда, мәлум бир шәхсниң мәлум бир иҗтимаий топлуққа вәкиллик қилидиған омумий намни халиғанчә өзиниң шәхсий нами сүпитидә қоллинишиға яки йениклик билән истемал қилишиға болмайду. “долан” нами доланлиқларниң өзигә хас җуғрапийәлик вә мәдәнийәт бәлгисидур. Бу намни уйғур дияриниң долан дәп аталған җуғрапийәлик районидики йәрлик хәлқләр әсирләрдин буян өзиниң йәрлик вә мәдәнийәт кимлики сүпитидә қоллинип кәлгән. Бу нам узақ тарихтин бери доланлиқларға роһий озуқ, ғурур вә күч ата қилип келиватқан муқәддәс намдур. Хитай нахшичи лолинниң бу намни өзигә шәхсий тәхәллус қилип қоллиниши, әмәлийәттә уйғурларға, болупму доланлиқларға қилған мәдәнийәт таҗавузчилиқидур. Униң “долан” дегән исмини халиғанчә суйиистемал қилиши, йәнә бир җәһәттин ейтқанда, пүткүл уйғур иҗтимаий топлуқиниң мәнивий дунясиға қилинған һақарәт, сиясий һоқуқлиридин мәһрум болған бир милләтниң игидарчилиқ һоқуқиға қилинған талан-тараҗдин башқа нәрсә әмәс!

“доланлар” дәп атилип келиватқан кишиләр түркүми йәркән дәряси вә тизнап дәрялириниң оттура еқинидин башлап, тарим дәрясиниң мәкит, маралбеши вә ават наһийәлири тәвәсидики бостанлиқларғичә болған җуғрапийәдә яшап кәлгән йәрлик хәлқләрни көрситиду. Техиму ениқрақ қилип ейтқанда, доланлиқлар бүгүнки күндә йәркән наһийәсиниң бир қисим йеза-кәнтлири, мәкит, маралбеши вә ават наһийәлирини мәркәз қилған мәдәнийәт бәлбеғидики йәрлик аһалиләрдин тәркиб тапқан. Доланлар узақ муддәтлик тарихий тәрәққият җәрянида, өзлириниң өзгичә яшаш усули, мәвҗутлуқ роһи, әқидә-удумлири, өрп-адити, әхлақ қаидилири шундақла бәдиий зоқ вә естетик интилишлири муҗәссәмләнгән долан мәшрәп-муқамлирини яратқан хәлқ. Долан мәдәнийитиниң муһим тәркибий қисми болған долан мәшрәп-муқамлири, долан хәлқиниң мәдәнийәт һаятиниң өчмәс ялдамисидур.

Йәркән сәидийә ханлиқи дәвридин башлап рәсмий системилишишқа башлиған уйғур килассик муқам сәнитидә, болупму йәрлик алаһидилики интайин күчлүк болған долан мәшрәп-муқамлирида диний мәзмундики текистләр вә вә фолклорлуқ мәдәнийәт амиллири чоңқур орун алған. Бу дәврләрдә долан хәлқи өзиниң диний әқидилири вә қиммәт қарашлирини хәлқ қошақлири шәклидә муқам текистлиригә сәплигән. Һалбуки, йеқинқи чарәк әсирдин буян хитай һөкүмитиниң қол тиқиши билән долан муқамлириниң текистлири вә ейтилиш шәкли җәһәттә бир қисим өзгәртишләр вә бузғунчилиқлар йүз беришкә башлиған.

2000-Йиллардин башлап, хитай һөкүмити уйғур муқам текистлиригә қарита өзгәртиш киргүзүш яки текистләрдики ислам дини әқидисини ипадиләйдиған сөз-җүмлиләрни чиқириветиш қатарлиқ сиясий чәклимиләрни оттуриға қойған. Уйғур муқамлири һәққидә системилиқ тәтқиқат елип барған тәтқиқатчи нейсен лайт (Nathan Light) уйғур муқамлириниң нөвәттә хитайниң сиясий тәшвиқатлириға маслаштурулған һалда, әслидики текист вә күй йилтизидин үзүп ташланғанлиқи, сиясий вә етика җәһәттин аталмиш “тоғра” йолға башлинип, диндин халий “сотсиялистик йеңи муқам” яритиш үчүн хизмәт қилдурулуватқанлиқини қаттиқ тәнқид қилған.

Долан муқамлириниң текистлири өзгәртилиштин башқа йәнә давамлиқ түрдә уни хитай чаңчилиси билән бирләштүрүп орундаш, қизил нахшиларға қошуп орундаш вә “долан кичик алма уссули” қатарлиқ бимәнә мәзмунлар билән безәш әһваллири көрүлгән. Нәтиҗидә долан муқами әслидики һаятий күчини йоқитип, мәнивий әһмийитидин мәһрум қилинмақта.

Тәкитләшкә тегишлик йәнә бир мәсилә шуки, хитай даирилири тәрипидин “долан деһқан рәсимлири” дәп аталған ават наһийәсидики деһқанлар сизған рәсимләр хитай һөкүмитиниң тәшвиқат қоралиға айландурулмақта, шундақла пүтүнләй хитай һөкүмитиниң контроллуқиға елинмақта. Һөкүмәт деһқанларни малийә җәһәттин қоллап, қәрәллик рәсим курслирини ечип, деһқанларни милләтләр иттипақлиқини мәдһийәләйдиған вә хитай дөлитиниң сиясәтлирини күйләйдиған мәзмундики әсәрләрни яритишқа зорлиған. Даириләр йәнә деһқан рәссамларни “террорлуқ вә диний ашқунлуқ” қа қарши туруш мәзмунидики тәшвиқатларни гәвдиләндүрүп сизишқа риғбәтләндүрүп, “өзиниң йеғида өзиниң гөшини қоруш” тәк қисмәткә дучар қилмақта.

“долан” наминиң суйиистемал қилинишидики йәнә бир гәвдилик һадисә, “долан” наминиң таварлаштурулуши болмақта. Хитай даирилири доланлиқларни тәшвиқат васитилиридә наһайити сирлиқ вә пәрқлиқ етник гуруппа кишилири қатарида көрситип, уларни уйғурларниң ортақ милләт гәвдисидин айриветишкә урунмақта. Шундақла доланлиқларниң өзгичә өрп-адәт вә мәдәнийитини “иптидаий” , “қалақ” мәдәнийәтләр қатарида көргәзмә қилип, хитай саяһәтчиләрни җәлп қилиш арқилиқ иқтисадий пайда қазанмақта. Хитай һөкүмити шаңхәй, җаңсу вә әнхуй өлкилиридин тәшкилләнгән “шинҗаңға ярдәм бериш, саяһәтчилик кәспидики үч бурҗәк һәмкарлиқ бирләшмиси” қуруп, қәшқәр, ақсу вә хотән вилайити тәвәсидики саяһәтчилик кәспини асас қилған истратегийәлик сияситини давамлиқ түрдә иҗра қилмақта. Ават наһийәсидә қурулған үсти очуқ музей шәклидә ясалған “долан қәбилиси саяһәтгаһи” буниң типик мисалидур. Хитай даирилириниң чүшәндүрүшичә, “долан қәбилиси” саяһәтгаһиниң қурулуш мәқсити долан мәдәнийитиниң милләтләр иттипақлиқини сақлаш, долан хәлқниң күрәш роһини урғутуш җәһәтләрдики идийәвий қиммити вә сотсиялистик ядролуқ мәдәнийәт яритиштики ролини толуқ қозғап, бу саяһәтгаһниң пүткүл җәмийәттә юқири сәвийәдики мәдәнийәт кимликини бәрпа қилиштики йетәкчилик нопузини тикләш үчүн икән.

Доланлиқларниң хитай таратқулирида “долан қәбилиси” дәп истимал қилинишини хитай һөкүмитиниң уйғурларниң етник пүтүнлүк җәһәттин парчилаш, һәтта уйғурларниң етник келип чиқишини бурмилаштин ибарәт яман ғәризиниң бир ипадиси дәп қарашқа болиду. Хитай тәшвиқатлирида “долан қәбилиси” ниң барлиққа келиши вә уларниң бүгүнки доланлиқларниң әҗдадлири икәнликигә аит бир түркүм сирлиқ ривайәт түсини алған һекайиләр орун алған.

“долан қәбилиси” саяһәтгаһидин көрүнүш
“долан қәбилиси” саяһәтгаһидин көрүнүш
xinhua

Доланларниң келип чиқиши һәққидә түрлүк-түмән көз қарашлар мәвҗут болуп, 19-әсирниң иккинчи йеримидин кейин шәрқий түркистанни зиярәт қилған бир түркүм чәт әллик сәйяһлар “долан” дегән намға асасән йәкүн чиқирип, доланларни моңғулларниң кейинки әвладлири болса керәк, дегән көз қарашларни оттуриға қойған. Һалбуки, уйғур алимлиридин тилшунас мирсултан османоф қатарлиқлар тил вә етнографийә җәһәттин инчикә тәкшүрүш елип берип, доланларниң келип чиқишини моңғулларниң ойрат вә доғлат қәбилисигә яки қирғизларға бағлап қоюштәк көз қарашларниң пут тирәп туралмайдиғанлиқини, уларниң уйғур миллитиниң муһим бир тәркибий қисми икәнликини илмий усулда көрситип өткән.

Хуласә қилғанда, доланлиқлар башқа йәрдин көчүп кәлгән яки айрим бир етник гәвдә болмастин, бәлки әзәлдинла мушу тупрақта яшап кәлгән уйғурларниң бир тәркибий қисмидур. Доланлиқларниң бүгүнгичә давамлишип келиватқан өзигә хас тил адәтлири, муқам-мәшрәплири, игилик шәкли, турмуш адити вә әқидә-удумлириму бу нуқтини испатлап турмақта.

Хитай һөкүмитиниң қоллиши билән сәһнигә чиққан вә нам чиқарған хитай сәнәткарлириниң “долан” намини өзиниң маркисиға айландуруп түрлүк шәкилләрдә суйиистемал қилиши, бир тәрәптин хитайниң сиясий тәшвиқатиға маслишип, хитай көчмәнлирини уйғур дияриға йәрлишишкә чақириқ қилиш болса; йәнә бир тәрәптин, уйғурларниң өз мәдәнийитигә болған игидарчилиқ һоқуқиға таҗавуз қилиш вә уйғур сәнитиниң мәзмунини пүчәкләштүрүшни мәқсәт қилғандур. Хитай һөкүмитиниң нөвәттә уйғур дияриниң охшимиған җуғрапийәлик бәлбағлирида йилтиз тартқан долан мәдәнийити, дәря бойи мәдәнийити вә лопнур мәдәнийитини “уйғурлардин айрим бир мәдәнийәт топи” сүпитидә тәшвиқ қилишиниң арқисиға уйғур миллитини парчилаш, қәдимки тарим мәдәнийитиниң тәркиблирини аталмиш “җуңхуа мәдәнийити” ниң сүзгүчидин өткүзүп, уни коммунист хитайниң идеологийәси бойичә шәрһләшкә урунуштин башқа нәрсә әмәс!

***Бу обзордики көз қарашлар пәқәт апторниң өзигила хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Көп көрүлгән хәвәрләр
Вәзийәт- мулаһизә
Wang-yi-AP
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.