Dunya sehiye teshkilati néme üchün eyibleshke uchraydu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-04-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Dunya sehiye teshkilatining bash diréktori tédros adhanom ghébréyésus xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen söhbette. 2018-Yili 17-iyul, béyjing.
Dunya sehiye teshkilatining bash diréktori tédros adhanom ghébréyésus xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen söhbette. 2018-Yili 17-iyul, béyjing.
AP

Dunya sehiye teshkilati ijtima'iy uchur wasitiliride "Xitay sehiye teshkilati", "Wuxen sehiye teshkilati" dep mesxire qilinmaqta.

Bügün 4-ayning 7-küni "Dunya sehiye küni" dur. B d t "Dunya sehiye teshkilati" qurulghanliqining 72 yilliqini we "Dunya sehiye küni" ni xatirilewatqan bu kün pütün dunya xitaydin tarqalghan korona wirusining éghir zerbisige uchrighan, 70 mingdin artuq insan hayatidin ayrilghan musibetlik bir kün boldi shundaqla "Dunya sehiye teshkilati" xelq'arada türlük eyibleshlerge duch kéliwatqan bir kün boldi.

Melumatlargha asaslan'ghanda, 1945-yili 2-dunya urushi axirlishish bilenla b d t da dunya xelqining saghlamliqi we bixeterliki üchün "Dunya sehiye teshkilati" ni qurush pikri otturigha qoyulghan. 1946-Yili 61 döletning qoshulushi bilen bu teshkilat nyu-yorkta qurulghan. 1948-Yili dunya sehiye teshkilatining nizami resmiy küchke ige bolghan. Bu teshkilat shiwétsariyening jenwe shehirini merkez qilip tallighan hemde 4-ayning 7-künini "Dunya sehiye küni" qilip békitken. Hazir dunya sehiye teshkilatigha 194 dölet eza. Uning jenwede 5 xizmet binasi, 150 dölette ish béjirish orni, 7 ming xizmetchisi bar.

Dunya sehiye teshkilatining wezipisi dunya miqyasida insanlarning saghlamliq ishlirigha köngül bölüsh, yuqumluq késelliklerning aldini élish, saghlamliq türlirige meblegh sélish qatarliq sehiye xizmetliri bolup, bu teshkilatning ilgiriki yillarda tarqalghan choshqa zukimi, qush zukimi qatarliq késelliklerning aldini élish, dawalash ishlirida zor töhpisi bolghan. Emma xitayda peyda bolghan korona wirusining deslepki mezgilide wezipisini yaxshi ada qilalmighanliqi, xitayning bu wirusni yoshurushigha süküt qilghanliqi, hetta axirqi aylarda xitayning yuqumning aldini élishta "Yaratqan töhpiliri" ni medhiyeligenliki seweblik küchlük naraziliqlargha uchrashqa bashlighan.

Shiwétsariyede neshrdin chiqidighan "Yéngi zurüklikler géziti" 6-aprél küni "Dunya sehiye teshkilati néme üchün diktator xitaygha illiq, démokratik teywen'ge soghuq mu'amile qilidu?" serlewhelik bir obzor élan qildi. Obzorda dunya sehiye teshkilatining xitayda bu wirus peyda bolghan deslepki mezgilde peqet közitish bilenla cheklen'genliki, taki 3-ayning otturiliri korona wirusi 100 din artuq döletke tarqap bolghuche bolghan ariliqta bu wirusning yuqumluq ikenlikini élan qilmighanliqi sewebidin küchlük naraziliqlargha duchar bolghanliqi muqeddime qilin'ghan.

Obzorda tilgha élinishiche, xitay hakimiyiti wuxende peyda bolghan wirusni deslepki mezgillerde birqanche hepte yoshurghan bolsimu, dunya sehiye teshkilati bügün'ge qeder xitayni bu toghrisida eyiblep baqmighan. Buninggha qarita ijtima'iy taratqularda dunya sehiye teshkilatini "Wuxen sehiye teshkilati" dep mazaq qilidighan karikatur resimler tarqalghan. Yaponiyening mu'awin bash weziri taru asu dunya sehiye teshkilatini "Xitay sehiye teshkilati" dep mesxire qilghan'gha oxshash teywenliklermu dunya sehiye teshkilatining bash diréktori ghebreyesusni "Ish buzidighan adem, yarimas adem" dep mesxire qilghan.

Obzorda bayan qilinishiche, dunya sehiye teshkilatining xitayni tenqidliyelmeslikidiki muhim seweblerning biri xitayning chong dölet bolghanliqi, uning sehiye yardimidin mehrum qalmasliq üchün iken. Halbuki, dunya sehiye teshkilatining 30 pirsent meblighini amérika teminlewatqan bolup, xitayning bu teshkilatqa bériwatqini aran 0, 44 pirsent iken. Qalghan mebleghni gérmaniye, yaponiye, en'gliye qatarliq démokratik döletler öz ixtiyarliqi bilen teminleydiken.

Obzorda dunya sehiye teshkilatining xitayning chishigha tégip qoymasliq, uninggha yaxshichaq bolush üchün xitayning wirusni tizginlesh netijilirini maxtighanliqining heyran qalarliq bir ish ikenliki, eksiche bu wirus toghrisida dunyani muhim melumatlar bilen teminlewatqan teywen'ge soghuq mu'amile qilishining téximu chüshiniksiz bir hal ikenliki tilgha élin'ghan.

Xitay aldinqi ay pursettin paydilinip dunyagha nachar sehiye üsküniliri we süpetsiz maskilarni sétip pul tépishning koyigha kirip ketken bir chaghda teywen yawropa ittipaqigha eza döletlerge 4 milyon dane süpetlik maskini heqsiz teqdim qilip xitayning yüzini tökken. Xitaygha rehmet éytip baqmighan yawropa komissiyunining re'isi ursula xanim teywen´ge alahide rehmitini bildürgen. Köpligen yawropa döletliri teywendin minnetdar bolghan. Bu hal xitayni qattiq bi'aram qilghan.

Obzorda eskertishiche, teywen bundin 17 yil ilgiri tarqalghan sars késilini dawalashta mol tejribige érishken bolup, bu qétimqi korona wirusigha taqabil turushtimu ghelibe qazan'ghan bir dölet hésablinidiken. Emma teywen dunyaning, bolupmu dunya sehiye teshkilatining bu jehette yaxshi bahasigha érishelmigen. Zürik uniwérsitétining tetqiqatchisi simona grano bu heqte toxtalghanda "Gerche teywen démokratik wasitiler bilen ghelibe qazan'ghan bolsimu, uninggha intayin nachar we exlaqsiz mu'amile qilinmaqta" dégen. Xitayning tosqunluqi bilen teywenning dunya sehiye teshkilatigha eza bolup kirishi hazirghiche emelge ashmay kelmekte.

"Dunya sehiye teshkilati néme üchün déktator xitaygha illiq, démokratik teywen'ge soghuq mu'amile qilidu?" serlewhelik obzorda yene xitayning b d t gha uzarghan qoli toghrisida toxtalghan. Uningda izahlinishiche, xitay hakimiyiti b d t ni changgiligha élish üchün jiddiy heriket qilip kelgen bolup, b d t diki amérika sel qarighan chong teshkilatlarni qolgha kirgüzüshke zor énérgiye serp qilip netije qazan'ghan. Hazir b d t diki 15 téxnikaliq teshkilatning tötini xitaylar bashquridiken.

Xitaylarning b d t uzarghan qara qoli muhajirettiki Uyghurlarning siyasiy pa'aliyetlirigimu tesir körsetmekte iken. D u q ning re'is wekili, "Sherqiy türkistan ölimalar birliki" ning mu'awin re'isi turghunjan alawudun ependi bu heqte toxtalghanda xitayning d u q ning b d t diki pa'aliyetlirige uzundin buyan her xil tosalghularni peyda qilip kelgenlikini tilgha aldi. Myunxéndiki Uyghur jama'et erbabi ablimit tursun ependimu bu heqte öz qarashlirini bayan qilip ötti.

Toluq bet