2-Түрк импратурлуқиниң қурғучиси елтәриш қағанниң йеңи тепилған қәврә тешида немә дейилгән?

Берлиндин обзорчимиз абләт сәмәт тәйярлиди
2023.11.14
bilge-qaghan-menggu-tash Елтәриш қаған абидиси йезиқ қисминиң вә йезиқниң айрим көрситилиши (рәсимләр түрк академийиси һәмкарлиқ гуруписиниң “түрк күлтүри” күзлүк санида нәшир қилған “қутлуқ қаған хатирә сарийи вә хәтлик таш пүтүки” мавзулуқ мақалиси 18 - бетидин елип кириштүрүлди)
RFA/Ablet

Өткән йили 8-айниң 22-күнини қәдимки түркләрниң ана маканлиридин бири болған моңғул егизликидин кәлгән бир хуш-хәвәр билән күтүвалғанидуқ. У күни 2- түрк императорлуқини қуруп, түрк хәлқини йерим әсир давамлашқан хитай истеласидин қутқузған елтәриш қағанниң қәбрә теши тепилип, түрк язма тарихидики тәсвирләп болғусиз бир бошлуқ толдурулған.

Мәркизи қазақистанниң нурсултан шәһиридики қазақистан хәлқара түрк академийәси билән моңғулийә археологийә институтиниң тәтқиқат әтритиниң узун йиллиқ һәмкарлиқи нәтиҗисидә қолға кәлгән бу аләмшумул нәтиҗә билән башланған бу йеңилиқ бир биридин хәйрлик нурғун яхши ишларниң мәйданға келишигә сәвәбчи болған.

Һәмкарлиқ гурупписиниң башлиқи пирофессор доктор дарһан қедерали қолға кәлтүргән нәтиҗиси шәрипигә қазақистан дөләтлик билим вә иҗтимаий мунасивәтләр министирлиқиниң министири болуп тәйинләнди. Пирофессор доктор дарһан қедерали әпәнди мәңгү таш тепилған дәсләпки күнләрдә әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң мәхсус зиярити қобул қилип, бу мәңгү ташниң тепилиш җәряни вә тәтқиқ қилиниш әһвали һәққидә тәпсилий мәлумат бәргәниди.

Мәңгү таш тепилған дәсләпки күндин башлап, қәдимки түрк тили тәтқиқатчилири вә тарихчилириниң алаһидә диққитини қозғиған. Бу мәңгү таш һәққидә арқа арқидин телевизор вә тор сөһбәтлири елип берилған.

Һәмкарлиқ гурупписи өткән йил 8-айниң 24-күни моңғулийәдә елтәриш қаған мәңгү тешиниң тепилиш мунасивити билән мәхсус ахбарат елан қилиш йиғини уюштурған. Өткән йили 9-айниң 24- күни түркийәниң адана шәһиридә өткүзүлгән бир хәлқаралиқ йиғинда мутәхәссисләр мәңгү ташқа оюлған язма тәтқиқатида қолға кәлтүргән нәтиҗилирини елан қилған. Бу тәтқиқат нәтиҗиси “түрк мәдәнийити” журнилиниң күзлүк санида елан қилинған. Арқидинла қазақистандики тонулған қазақ вә уйғур алимлири бир йәргә җәм болуп, “қәдимки түрк вә қәдимки уйғур дияриниң язма мәдәнийити” намлиқ йәнә бир муһим китабни йоруқлуққа чиқарған. Шуниңдин башлап, мәңгү таштики исим вә аталғулар, таш орнитилған вақит, вә тарихий вәқәләр тәһлил қилинған мақалиләр бәс-бәстә елан қилинишқа башлиған.

Өткән йили -12айниң 15- күни орхун абидилиридә қоллинилған йезиқниң вилһелм томсун тәрипидин оқулғанлиқиниң 129-йиллиқ хатирә күни иди. Б д т маарип, илим-пән вә мәдәнийәт тәшкилати (UNESCO) у күнгә “түрк тили күни” дәп нам бәргән. Шу күни түрк академийәсиниң саһибханилиқида юнескониң париждики мәркизидә йеңи тепилған елтәриш қаған мәңгү теши шәрипигә “дуня күлтүридә түрк мәдәнийити: елтәриш қутлуқ қаған абидиси” дегән темида йиғин орунлаштурған. Йиғинға мустәқил түрк дөләтлири вә моңғулийәдин кәлгән мәңгү таш тәтқиқатчилири вә юнеско мәсуллири қатнашқан.

Орхун-йәнисәй абидилириниң оқулғанлиқиниң 130 йили күтүвелинидиған бу йил бешидин башлап һазирғичә дуняниң һәрқайси җайлирида түрк тили вә мәдәнийити һәққидә чақирилған йиғинларда елтәриш қаған мәңгү теши муһим темилардин бири болуп кәлмәктә.

Түрк тарихиға көңүл бөлгүчиләр бүгүнгә қәдәр елтәриш қаған билән мунасивәтлик учурларниң көп қисмини елтәриш қаған аләмдин өткәндә йәттә вә сәккиз яшларда қалған оғуллири көлтегин вә билгә қаған таш пүтүклири (мәңгү ташлири) вә бир қисим қәдимки хитайчә тарихий мәнбәләрдин оқуп кәлгән. Тонюқуқ абидисидә елтәриш қаған дәсләп әскәрий унван шад билән тилға елиниду вә кейинчә қаған аталған елтәришниң әскәрий сәпәрлири һәққидә мәлуматлар қисқичә хуласә қилинип, униң таң сулалисигә қарши 17 қетим, қитанларға қарши 7 қетим шундақла оғузларға қарши 5 қетим қозғиған ғәлибилик җаза йүрүшлири баян қилинған.

“чөйрән” мәңгү тешида елтәриш қағанниң қой йили 3-айниң 7-күни аләмдин өткәнлики баян қилинған. Фирансийәлик мәшһур тарихчи луйис базин (Louis Bazin) түрк календарчилиқи һәққидә язған әң мупәссәл әсиридә бу вақитниң миладийә 691-йили 11-айниң 13-күнигә тоғра келидиғанлиқи испатлап көрситилгән.

Йеңи тепилған елтәриш қаған абидисидә зади немиләр дейилгән? немә үчүн бу абидә парчисиниң тепилишини түрк тарихидики чоң байқаш дәймиз?

Түрк академийәси тәтқиқатчилириниң тәкшүрүш нәтиҗилиригә асасланғанда мәңгү таш вә таш йәрләштүрүлгән сарайниң бурунла башқилар тәрипидин вәйран қиливетилгәнлики мәлум. Өткән йили тепилған парчә әсли мәңгү ташниң үстүнки қисми болуп, униң алди йүзидә 12 қур хәт оюлған. Униңда оқуғили болидиған 26 сөз бар. Униңдин башқа йәнә бир қисим сөзләрниң сақлинип қалған айрим һәрплири мәвҗут. Бу сөзләрниң ичидә “түрк”, “қутлуг қаған” вә “тәңри оғли” дегәндәк ачқучлуқ сөзләр бар. Өткән бир йил ичидә таштики сөзләр көпрәк тарихий җәһәттин тәтқиқ қилинди. Сөзләрниң оқулуши асасий җәһәттин түрк академийәсиниң дәсләпки оқуш тәклипини асас қилип кәлди.

Көлтегин мәңгү тешида дәсләпки түрк қағанлиқидин башлап түрк қағанлиқи тарихи қисқичә хуласиләнгәндин кейин, немә сәвәбтин у қағанлиқниң вәйран болуп таң императорлуқиға мустәмликә болуп қалғанлиқини баян қилинип мундақ дейилгән: “улар әнә шундақ мәшһур қағанлар икәнмиш. Униңдин кейин иниси қаған бопту. Пәрзәнтлири қаған бопту. Бәрһәқ. Униңдин кейин иниси акисидәк туғулмиғанлиқи үчүн, оғли дадисидәк төрәлмигәнлики үчүн, начар қағанлар тәхткә олтурупту. Шундақ қипту. Қоманданлириму әқилсиз екән әски екән. Бәглири, хәлқи иттипақ болмиғанлиқи үчүн хитай хәлқи һийлигәр вә қув болғанлиқтин ака билән инини, бәг билән хәлқни (бир биригә қарши) күшкүрткәнлики үчүн түрк хәлқи сораватқан дөлитини мустәмликә қилип берипту. Қағанлиқ қиливатқан қағанини йиттүрүпту. Хитайға бәг болушқа лайиқ оғуллири қул бопту. Мәликә болушқа мунасип қизлири дедәк бопту. Түрк бәглири түрк унванлирини ташлап хитай унванлирини қоллинип хитай қағаниға беқинип, әллиг йил биҗанидил хизмәт қипту”.

Ашина қәбилисидин елтәриш қағанниң дуняға кәлгән вақти, униң әҗдадлири миладийә 630-йилидин буян таң сулалисигә беқинип яшап келиватқан бир дәвргә тоғра келиду. У вақитта җәңгивар вә қәһриман түрк хәлқи таң сулалиси үчүн башқа дөләтләргә қарши урушуп, у дөләтләрни таң императорлуқиға ишғал қилип берипму таң императорлуқини рази қилалмайвататти. Елтәриш қаған түрк қәбилилирини мустәқиллиққа ериштүрүш мәқситидә исян көтүриду. Көлтегин мәңгү тешида түрк хәлқиниң бу вақитта ойлиғанлири мундақ баян қилинған: “‛дөлити бар хәлқ идим, әмди дөлитим қени? кимгә дөләт елип бериватимән?‚ дейишәрмиш. ‛қағанлиқ хәлқ идим, қағаним қени? қайси қағанға хизмәт қиливатимән?‚ дейишәрмиш. Шундақ дәп хитай қағаниға дүшмән болмиш”.

Миладийә 552-йили дәсләпки түрк қағанлиқини қуруп, миладийә 630-йилиғичә һөкүм сүргән түрк қәбилилири таң сулалисигә җанпидалиқ билән хизмәт қилсиму, йәнила таңлиқларниң қул муамилисидин халий болалмайду. Түрк хәлқиниң ечинарлиқ һалитини көрүп чоң болған яш қутлуқ, әркинликниң һаят маматлиқ күрәш бәдилигә келидиғанлиқини чоңқур һес қилиду. Болупму миладийә 578-йили униң бир қисим туғқанлириниму өз ичигә алған 54 кишиниң таң пайтәхти чаңәнгә алдап елип берилип явузларчә өлтүрүветилишигә чидап туралмиған қутлуғ дәрһал қозғилип, таң сулалисигә қарши атлиниду. Көлтегин мәңгү тешида, елтәриш қағанниң әң дәсләп миладийә 679- йили 17 киши билән қозғилип, қисқа вақит ичидә көпәйгәнлики вә 47 қетим чоң уруш қозғиғанлиқи, булардин 17қетимлиқи мәхсус хитайға қарши елип берилғанлиқи баян қилиниду. Шәхсән өзи әскәр башлап 20 қетим урушқа қатнашқан вә давамлиқ ғәлибә қилған елтәриш қаған 681-йили 2- түрк императорлуқини қурушқа мувәппәқ болиду вә шуниңдин башлап 691-йили 11-айниң 13-күнигичә қағанлиқ тәхтидә олтуриду.

Елтәриш қаған мәңгү тешиниң тепилиши, түркләрниң өз тарихини өз ана тилидики тарихий мәнбәләргә тайинип йезиш тарихида йүз бәргән йәнә бир чоң илгириләш. Елтәриш қаған мәңгү тешиниң тепилиши түрк хәлқлирини һәр вақит һошяр турушқа, дүшмән билән достни айрип муамилә қилишқа илһамландуриду.

1893-Йили орхун мәңгү ташлиридики сирлиқ йезиқ данийәлик вилһелм томсун тәрипдин йешилип, аридин 129 йил өткәндә түрк тарихидики әң җәсур дөләт адими, йеңилмәс қәһриман қутлуғ қаған йәни елтәриш қағанниң қәбрә тешиниң тепилиши, түрк тарихидики һазирғичә ениқ болмай кәлгән бир қисим бошлуқларниң толдурулуши үчүн илим саһәсини биринчи қол мәнбә билән тәминлиди. Бу мәңгү таш түрк хәлқиниң әйни вақиттики қошна дөләтләр вә хәлқләр билән болған өзара мунасивәтлирини ениқлап бәрди. Тарихтики әҗдадларниң мустәқиллиқ арзусини әмәлгә ашуруш үчүн басқан қәдәмлирини вә өчмәс излирини техиму рошән йорутуп бәрди.

***Бу обзордики көз қарашлар пәқәт апторниң өзигила хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.