Әнглийә малийә министири уйғур елидики зиярити җәрянида уйғурларниң кишилик һоқуқ вәзийитини тилға аламду?

Мухбиримиз ирадә
2015.09.22
engiliye-maliye-ministiri-jorj-osborn-George-Osborne.jpg Әнглийә малийә министирлиқиниң министири җорҗ осборн шаңхәй пайчәк базирини зиярәт қилғанда, хитай-әнглийә һәмкарлиқини қаттиқ тәкитлигән. 2015-Йили 22-сентәбир, шаңхәй.
XINHUA

Әнглийә малийә министирлиқиниң министири җорҗ осборн хитайда 5 күнлүк зиярәттә болидиған болуп, униң бу қетимлиқ зияритидә тохтап өтидиған орунлириниң бири уйғур елидур. Адәттә кәм учрайдиған бу зиярәт хәлқарадики кишилик һоқуқ органлириниң күчлүк диққитини қозғиди. Улар бу һәқтики баянлирида әнглийәлик министирни бу нөвәт уйғур елиға қилидиған зияритини чоқум уйғурларниң кишилик һоқуқини тилға алидиған пурсәткә айландурушқа чақирди.

Йәкшәнбә күнидин етибарән хитайдики 5 күнлүк рәсмий зияритини башлиған әнглийә малийә министири җорҗ осборнниң бу қетимлиқ зиярәт бекәтлириниң ичидә немә үчүн уйғур елиниң барлиқи вә буниң қайси дөләтниң орунлаштуруши бойичә болғанлиқини ениқ әмәс. Әмма бу йәрдә көзәткүчиләрниң диққитини қозғаватқини, осборн әпәндиниң уйғур елини зиярәт қилидиған күниниң дәл уйғур зиялийси илһам тохти өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқиға бир йил толған күнгә тоғра келиши болди. Әнглийәдә чиқидиған гардиян гезити мухбириниң үрүмчидин хәвәр қилишичә, җорҗ осборн әпәнди 22-сентәбир сәйшәнбә күни ахшам уйғур елиға қарап йолға чиқип, әтиси 23-сентәбир күни паалийәтлирини башлайдикән. Бу дәл уйғур зиялийси илһам тохти өткән йили өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилинған күн иди. Кишилик һоқуқ органлири болса буниң хитай һөкүмити тәрипидин пиланлиқ һалда орунлаштурулғанлиқидин гуман қилмақта.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати асия ишлири директори вә уйғур ели мутәхәссиси николас бикулин гардиян гезитигә қилған сөзидә, хитай һөкүмитиниң әнглийә министириниң зияритини мәқсәтлик һалда уйғур елиға орунлаштуруп, өзиниң уйғур елидики сиясәтлирини йоллуқ көрситишкә вә шундақла уйғур елини мәбләғ селишқа мувапиқ тинч җай, дәп көрсәтмәкчи болғанлиқини билдүргән. Николас бикулин әпәнди сөзидә мундақ дегән :

-Мушундақ бир күндә әнглийәлик министир уйғур елидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә пәрвасиз қалмаслиқи керәк, у зияритидә уйғур елида йүргүзүлүватқан қейин-қистақ, мәҗбурий йоқитиветиш, диний бесим, намайиш қилиш вә пикир қилиш әркинликиниң пүтүнләй инкар қилиниш мәсилилирини оттуриға қоюши керәк. Әнглийә һөкүмити бу арқилиқ иқтисадий һәмкарлиқни күчәйтиш билән биргә, өзиниң асасий принсиплиридинму ваз кәчмәйдиғанлиқини ипадилиши керәк.

Әнглийә малийә министири җорҗ осборнниң бу қетимлиқ хитай зияритиниң мәқсити икки дөләт арисидики иқтисадий һәмкарлиқларни күчәйтиш болуп, униң уйғур елидики зиярити мәзгилидиму ши җинпиң оттуриға қойған “йеңи йипәк йоли иқтисад бәлвеғи” сияситини қоллап сөз қилидиғанлиқи мәлум. Җорҗ осборн сәйшәнбә күни шаңхәй пайчәк базирини зиярәт қилғанда икки дөләт һәмкарлиқини қаттиқ тәкитләп “икки дөләт системисидики пәрқләргә қаримай һәмкарлишип, әнглийәни хитайниң ғәрбтики әң йеқин шерики қилайли” дегән вә хитайниң әнглийәгә техиму көп мәбләғ селишини тәләп қилған. Америка уйғур бирләшмиси рәиси алим сейитоф әпәнди бу һәқтә тохтилип, әнглийәниң иқтисадий кризистин кейин хитай билән болған мунасивәтлириниң кишини әпсусландуридиғанлиқини, лекин шундақтиму америка уйғур бирләшмисиниң җорҗ осборн әпәндидин уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилисини тилға елишини үмид қилидиғанлиқини билдүрди.

Мәлум болушичә, гардиян гезити әнглийә малийә министирлиқидики әрбаблардин осборнниң уйғур ели зиярити мәзгилидә илһам тохти мәсилисини вә уйғур елидики омумий кишилик һоқуқ вәзийитини очуқ-ашкара тилға алидиған-алмайдиғанлиқини қайта-қайта сориған болсиму, бир җавабқа еришәлмигән. Буниң орниға җорҗ осборн язма баянатида “биз икки дөләт мунасивәтлирини тәрәққий қилдуруш вә кишилик һоқуқ мәсилисини тилға елишни бир таллаш дәп қаримаймиз. Биз һәр иккисини бирликтә елип маңимиз, дәрвәқә мәнму бу йәрдики учришишлиримда шундақ қилдим” дәп җаваб бәргән. У шундақла әнглийәдики б б с агентлиқиниң зияритини қобул қилғанда “мәнчә хитай билән йеқин мунасивәт орнитиш, бир чәттә турувелип канайда товлиғандин яхши” дегән.

Әмма кишилик һоқуқ органлири осборнни агаһландуруп, әгәр осборн уйғур елида туруп кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тилға алалмиса, у һалда у өзи хитайниң тәшвиқат қоралиға айлинип қалиду, деди. Хәлқара кәчүрүм тәшкилати асия ишлири директори николас бикулин гардиянға қилған сөзидә, бу қетимлиқ зиярәтниң әнглийәни худди хитайниң уйғур елидики бесим сиясәтлирини қоллайдиғандәк көрситип қойидиған хәтири барлиқини әскәрткән. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати асия ишлири директори софи ричардсон сөзидә осборнниң чоқум илһам тохти мәсилисини тилға елиши керәкликини әскәртип “әгәр осборн ундақ қилалмиса, бу, әнглийәниң хитай билән болған мунасивәтлиридә қанчилик дәриҗидә тоху йүрәк болуп кәткәнликини ашкарилап қойиду” дегән вә һәрқандақ бир һөкүмәтниң зораван һөкүмәтләр билән һәмкарлашмаслиқи керәкликини әскәрткән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.