Xitay néme üchün erkin asiya radiyosini nishan'gha alidu?

Obzorchimiz abduweli ayup
2021-04-23
Share
Xitay néme üchün erkin asiya radiyosini nishan'gha alidu? Sabiq amérika tashqiy ishlar ministiri mayk pompéyo.
Social Media

Xitay her qétim Uyghur mesilisi küntertipke kélip bésimgha duch kelgende, xelq'araliq axbaratning bombarimanida jinayiti ashkarilan'ghanda we buninggha qarshi qayturma hujumgha ötkende aldi bilen erkin asiyani nishan'gha alidu. Erkin asiya radiyosi xitayning Uyghurni qarilash, alwastilashturush we Uyghur herikitini jinayetleshtürüshte da'im üssüydighan tam bolup qaldi. Elwette bu "Tam" ni qopurghan we tirep turuwatqan Uyghur muxbirlar we ularning a'ilisi da'imliq hujumlarning qurbanliridur.

Erkin asiya radiyosi 1996-yili qurulghan bolup xitay u chaghda bu heqte héchqandaq étirazda bolmighan. U chaghda radi'o tibetche we xitayche anglitish béretti. Anglitish sa'iti pütün künlük idi. Undin kéyin erkin asiyagha gu'angdongche qoshuldi. 1998-Yili dékabirda Uyghurche anglitish yolgha qoyuldi. Anglitish waqti peqetla yérim sa'et bolghanidi. Xitay shu waqitning özide buninggha küchlük inkas qayturup amérika hökümitige naraziliq bildürdi. Biraq xi'itayning naraziliqi kargha kelmidi we 2001-yili bir sa'etke köpeytildi.

Xitay hökümiti shu waqitlardin bashlap erkin asiya radiyosi Uyghur bölümini düshmenlik tizimlikige tizip wetende anglighuchilarni jazalidi, alaqe qilghanlarni qolgha aldi, ziyaretni qobul qilghanlarni tutqun qildi. Erkin asiya muxbirlirining a'ile we uruq-tughqanliri xitayning gumanliq kishiler tizimlikige kirgüzüldi. Hetta tutqun qilindi. Buning ichide biwasite xitayning hujumigha nishan bolghanlar memetjan jüme bilen muxbir shöhret hoshur bolghanidi. Ularning a'ilisidin kishiler tutqun qilindi. Mesilen, 2009-yili beshinchi iyul küni bolghan namayishtin kéyin memetjan jümening üch inisi tutqun qilindi. Shöhret hoshurning bir inisi tutulup jazalandi.

Xitay hökümitining erkin asiyagha qilghan hujum qilishi tunji qétim eng saxtikar tüs alghan waqti 2009-yili tomuzda boldi. Xitay erkin asiya radiyosini "Beshinchi iyul weqesi" ni peyda qilghuchi, küshkürtküchi we ulghaytquchi dep töhmet qildi. Xitay muxbir shöhret hoshurni bash qutratqu qatarigha tizip uni dunya Uyghur qurultiyining teshwiqatqa mes'ul rehbiri dep atidi. Emeliyette erkin asiya radiyosi xadimlirigha héch qandaq teshkilatqa qatnashmasliq sherti qoyulidu. Radiyo muxbiliri Uyghurlarning birer teshkilatigha eza bolsa, rehberlik qilsa ularning biterep muxbirliq salahiyitige tesir körsitidu.

Xitay erkin asiya radiyosigha qilghan hujumni ‍eng etrapliq, omumyüzlük we ghaljirlarche qilghan waqti 2017-yildin kéyin boldi. Bu qétimliq qara-qoyuq tutqunda erkin asiya radiyosi muxbirliri omumyüzlük hujumgha uchridi. Erkin asiya radiyosi Uyghur bölümide ishleydighan on nechche Uyghurning hemmisining a'ile ezaliri we uruq-tughqanliri ichidin tutqun qilin'ghanlar boldi.

Xitay hökümitining 2009-yildin kéyinki bolupmu 2014-yildin buyanqi erkin asiya radiyosigha qilghan hujumida yéngidin eyibleshler üzülmidi. Sabiq amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining xizmetlirini alahide tilgha élip uninggha yuqiri baha bergendin kéyin, bu qétimqi yéngiliqta xitay erkin asiyaning muxbirini térrorluqqa chatti. Yeni muxbir gülchéhre qeyumgha ene shundaq töhmet qildi.

Xitayning mezkur radiyoni 2009-yildin kéyin bir qanche qétim özi térrorluq teshkilat tizimlikige xetliwalghan dunya Uyghur qurultiyining teshwiqat sehnisi dep qarap qara chaplighanidi.

Xitayning erkin asiya radiyosini her xil mezmunda eyiblishi we muxbirini térrorluqqa baghlishi adettiki heriket emes, buning keynige Uyghurni pütünley yoq qilishni meqset qilghan bir ghayet zor qara niyet yoshurun'ghan. Xitayning burunqidek Uyghurni milliy bölgünchi démey peqetla térrorchi dep élishigha, Uyghurning qurmaqchi bolghan dölitinimu xelq'ara térrorluqning simwoligha aylan'ghan "Xelipilik" dep teswirlishigimu ajayip bir shumluq yoshurun'ghan. Xitayning tébabet doktori xalmurat ghopurni "Xelipilik qurmaqchi bolghan" dégen töhmiti we bu heqte ishligen teshwiqat filimi bilen xitayning yéqinda tarqatqan "Yoshurun éqin" dégen filimida shirzat yaqupni xelipilik qurmaqchi bolghan dégen bohtanni kötürüp chiqishimu yuqiriqi qarashni delilleydu.

Xitay Uyghurning hörlük arzusini, musteqilliq telipini, erkinlik chuqanlirini ottura sherqni qalaymiqan qilghan we dunyaning ortaq nepritige qalghan xelipilikke baghlimaqchi. Xitay Uyghurning musulmanliqini tutqa qilip turup, Uyghurche qarshiliq heriketlerni jihatlashturup, Uyghurning qurmaqchi bolghan milliy jumhuriyitini dinyleshtürüp barliq heriketlerni xelq'ara térrorizmgha qarshi küreshning bir parchisigha aylandurmaqchi boluwatidu.

Xitayning erkin asiya radiyosini "Térrorluq teshkilatining teshwiqatchisi" dep qarilishi, muxbirlarning a'ile-tawabatlirini térrorluq tizimlikige kirgüzüshi burunqi barliq eyibleshlerning xulasisi, xitayning Uyghur mesilisige tutqan axirqi hel qilish charisining ispatlinishi, yeni Uyghurni xelq'ara térrorizmgha baghlap mewjutluqtin pütünley mehrum qilishtur.

Xitay erkin asiya radiyosi xadimlirini térrochiliqqa baghlash arqiliq dunyagha Uyghurning xitay dölitige qarshi térrorchi küchla emes, belki dunya tinchliqigha tehdit salghuchi térrorluq guruhi qalpqini kiydürüp özining Uyghur élidiki lagérlashturush, xitaylashturush siyasitini dunyagha heqliq körsetmekchi. Xitay Uyghurni islam ashqunliqi bilen eyiblep qiliniwatqan qirghinchiliqni ottura sherqte yoqitilghan islam döliti térrorluq küchlirige qarshi xelq'araliq küreshning bir sheklige oxshatmaqchi.

Xitay erkin asiya radiyosini we Uyghurlarni térrorluqta eyiblesh arqiliq xelq'ara térrorizmgha qarshi küreshte yétekchi orunda turuwatqan amérikani "Térrorluqqa yardem bergüchi, qollighuchi we küshkürtküchi" qilip körsitip özige dunyadiki amérikagha qarshi küchlerdin dost tartmaqchi, tapmaqchi bolushi mumkin.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet