Әркин әкрәм: «мувәппәқийәтләрни қоғдап қелишта хәлқара вә хитай қанунлиридин пайдилиниш керәк»

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-04-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әнқәрәдики һаҗәтәпә университети оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди уйғур тәтқиқат институти йиғинида сөзлимәктә. Түркийә, (вақти ениқ әмәс).
Әнқәрәдики һаҗәтәпә университети оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди уйғур тәтқиқат институти йиғинида сөзлимәктә. Түркийә, (вақти ениқ әмәс).
RFA/Erkin Tarim

Уйғур мәсилиси хәлқара мәсилигә айланған пәйттә корона вирусиниң чиқиши билән бу мәсилә дуня күнтәртипидин чүшүп қалди. Бундақ бир пәйттә немиләрни қилиш керәк? растинла уйғур мәсилиси хәлқаралаштиму? бундин кейин шәрқий түркистан аммиви тәшкилатлири немиләрни қилиши керәк? дегәнгә охшаш соалларға җаваб тепиш үчүн әнқәрәдики һаҗәтәпә университети оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм билән сөһбәт елип бардуқ.

Доктор әркин әкрәм әпәнди дуня вәзийити тезла өзгәрмәктә. Бу өзгиришләр уйғур мәсилисигә қандақ тәсир көрситиватиду? дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди:

«Бүгүнки хәлқара вәзийәт бурунқиға қариғанда өзгәрди, болупму сиясий, иқтисадий, хәвпсизлик һәтта мудапиә җәһәттинму көп өзгиришләр болди. Хәлқарадики сиясий тәңпуңлуқлардиму өзгиришләр болди. Америка қошма штатлириниң бүгүнгичә қуруп чиққан хәлқара түзүм вә бу түзүмни қоғдайдиған бәзи хәлқаралиқ тәшкилатлардиму бәзи өзгиришләр болуватиду. Бу өзгиришләрниң болушидики әң муһим амил йеңи йүксиливатқан хитай дунядики тәңпуңлуқларни бузушқа башлиди. Бу тәңпуңлуқ бузулғандин кейин йеңиси қурулуши керәк. Лекин һазир кониси бузулуп йеңиси қурулуп болмиған бир дәвргә дуч келиватимиз. Буниң шәрқий түркистан дәвасиғиму пайдилиқ тәрипи бар. Бундақ бир пәйттә йүксиливатқан хитайға биринчи болуп қарши чиқидиған дөләт дуняни сораватқан америка қошма штатлири болиду. Униңдин башқа хитайниң қошна дөләтлириму хитайға қарши чиқиду. Булардин сирт хитай билән тиҗарәт вә иқтисадий җәһәттин зиддийити бар дөләтләрму хитайға қарши чиқиду. Йәнә бири ғәрб билән шәрқ оттурисидики идеологийәлик охшимаслиқлар вә қиммәт қарашлири оттурисидики күрәшму күчийиду. Қисқиси хитайниң йүксилиши билән уйғур мәсилиси, шәрқий түркистан мәсилисиму йүксиливатиду. "

«Доктор әркин әкрәм әпәнди сиз 2003-йили дуня уйғур қурултийиға йезип бәргән истратегийәлик пиланиңизда, биринчи басқучта шәрқий түркистан мәсилиси хәлқаралишиши керәк дәп көрсәткән идиңиз. Һазир уйғур мәсилиси дуняда билинип болди. Ундақта уйғур мәсилиси хәлқаралашти дегили боламду?» дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: «бүгүнки вәзийәткә қарайдиған болсақ 2018-йилидин башлап шәрқий түркистан, уйғур мәсилиси хәлқара сиясәтниң мәркизигә көтүрүлгән болди. Пүтүн дуня шәрқий түркистан мәсилиси, уйғур мәсилисиниңму барлиқини тонуп йәтти. Уйғур мәсилисини дәп дуня иккигә бөлүнди. Бирләшкән дөләтләр тәшкилатида ғәрб дөләтлири уйғурларни қоллап хитайни әйиблиди. Шәрқ дөләтлири хитайни қоллап хитайниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан бесим сияситини тоғра дейишип бәрди. Бу хил әһвал пәләстин мәсилисидә, шәрқий темур мәсилисидә, роһинга мәсилилиридә бундақ болуп бақмиди. 2019-Йили 7-айниң 5-күни үрүмчи қирғинчилиқиниң 10-йилида дунядики барлиқ чоң гезитләр шәрқий түркистан тоғрисида хәвәр, обзор вә анализ мақалиләр язди, йәни шәрқий түркистан мәсилиси дуняниң чоқисиға чиққан болди».

«Уйғур мәсилисиниң хәлқарада юқири пәллигә чиққанлиқини дәватисиз? корона вируси чиққандин кейин дуняниң күнтәртипидин чүшүп қалди? бундақ бир әһвалда уйғурлар немиләрни қилиши керәк?» дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди:

««Һәр қандақ бир нәрсә юқири көтүрүлгәндин кейин пәскә қарапму төвәнләйду. Мушу төвәнгә чүшүшниң алдини елиш вә дуня күнтәртипидә тутуп туруш үчүн бәзи тиришчанлиқларни көрситиш керәк. Корона вируси хитайниң вухән шәһиридә оттуриға чиққандин кейин дуняда бәзи өзгиришләр болуши мумкин. Лекин бу өзгириштин бири шәрқий түркистан мәсилисиниң хәлқара күнтәртиптин чүшүп қелиши болди. Әмди бундақ бир пәйттә немә ишларни қилиш керәк? десиңиз. 2003-Йили дуня уйғур қурултийи үчүн тәйярланған истратегийәлик пиланниң биринчи басқучи шәрқий түркистан мәсилисини хәлқаралаштуруш иди. юқирида мән дәп өткәндәк бу әмәлгә ашқан болди».

«Ундақта 2-басқучта уйғурлар немиләрни қилиши керәк?» дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: «шәрқий түркистан мәсилиси хәлқара мәсилигә айланғандин кейин қилидиған иш әмди пәқәт паалийәтла әмәс көпрәк дипломатийә вә башқа саһәләрдә ишларни қилиш керәк. Уйғурларниң мәнпәәтини қоғдаш үчүн чәтәлдики тәшкилатлар көпрәк дипломатийә паалийити билән шуғуллиниши керәк. Буниңда чоң дөләтләрни хәлқара тәшкилатларни уйғур мәсилисидә қайил қилиш. Уйғурлар хәлқарада өз мәнпәәтини қоғдиши үчүн һәр саһәдә йетишкән ихтисаслиқ адәмлири болуши керәк. Бу кишиләр қайил қилалайду. Иккинчи қилидиған иш қанун мәсилиси. Йәни шәрқий түркистан мәсилисидә қолға кәлтүргән мувәппәқийәтләрни қоғдап қелиш хәлқара қанун, явропа бирлики қануни, хитай қанунлиридин пайдилиниш керәк. Булар йетәрлик болмай қалса башқа дөләтләрни уйғурлар тоғрисида қанун чиқиришқа қайил қилиш керәк. Бу дөләтләргә уйғурларниң тили, тарихи, мәдәнийити вә динини қоғдап қелиш тоғрисида қанун чиқарғузуш керәк. Бу арқилиқ уйғур дәвасида қолға кәлтүргән нәтиҗиләрни мустәһкәмләш интайин муһим. Үчинчи болуп қилидиған иш болса мәдәнийәт җәһәттин хизмәт қилиш. Дунядики һәр қайси дөләтләргә уйғурларниң дуня мәдәнийитигә төһпә қошқан милләт икәнликини, бу милләтниң қоғдап қелишниң муһимлиқини аңлитиш керәк. Шәрқий түркистанниң бесивелинған земин икәнликини дуняға аңлитиш үчүн бу һәқтә тарих китаби йезиш керәк. Уйғур кимликини оттуриға қойидиған һәр саһәдики китабларни йезиш керәк. Буниң бәзилирини чәтәлликләр йезиватиду, лекин уйғурларму язса техиму яхши болиду дәп ойлаймән».

«Үчинчи басқучқа өтүш үчүн немиләрни қилиш керәк? дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди. Үчинчи басқучни әмәлгә ашуруш үчүн алди билән бәзи комитет вә мәркәзләрни қуруп чиқиш керәк. Әң муһими миллий мәҗлисни қуруп чиқиш керәк. Сиясий паалийәт елип бериштин илмий сиясәт елип беришқа өтүш керәк дәп ойлаймән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт