Фейсбук тори чәтәлләрдики уйғурларниң кимлик қурулушида муһим рол ойнимақта

Мухбиримиз ирадә
2013.07.23
yaghach-mashina-uyghur-ijadiyiti-305.jpg Уйғур һүнәрвән ясиған яғач машина 6 айдин бери қәшқәрдә сағлам қатнимақта. 2012-Йили ноябир.
Facebook tin elinghan

Дуняда кәң қоллинилидиған аммиви тор бәтләрдин фейисбук тори хитай һөкүмити тәрипидин 2009-йили үрүмчи вәқәсидин кейин рәсмий чәкләнгән. Әмма дуня миқясида бир милярдтин артуқ қолланғучиси болған бу тор бәт чәтәлләрдә яшаватқан уйғурлар үчүнму интайин муһим бир алақә васитисигә айланди. Ундақта, сиз фейисбук ториниң чәтәлләрдики уйғурлар үчүн қандақ әһмийәткә игә икәнлики, уларниң немә сәвәбләрдин бу тор бәтни ишлитидиғанлиқиға қизиқамсиз? йеқинда иреландийәниң дублин шәһиридә ечилған бир илмий муһакимә йиғинида дәл фейисбукниң уйғурлар арисида ишлитилиши һәққидә бир тәтқиқат мақалиси оттуриға қоюп өтүлди.

Интернет тор алақиси кишиләрниң күндилик турмушиға сиңип киргәндин буян, өз-ара алақә, учур алмаштуруш, тиҗарәт, сиясәт, һәр саһәдә өзиниң қудритини намаян қилди. Улар һазир күндилик турмушимизниң айрилмас бир парчиси болупла қалмастин, бәлки бизниң кимликимиз вә дуня қаришимизниңму бир әйники болуп қалди. Һазир интернет торида һәрхил мәқсәтләр үчүн хизмәт қилидиған милйонлиған тор бәт бар. Әмма булар ичидә фейсбук вә тивиттр қатарлиқ тор бәтләр болса дуня миқясида милйонлиған һәтта милярдлиған абонтқа игә болған, җүмлидин уйғурларғиму ят болмиған тор бәтләрдур. Фейисбук тор бети болса дуня миқясида җәмий бир милярдтин артуқ қолланғучиға игә болуп, бу тор бәт шундақла өзиниң аддийла бир алақә тор бети әмәсликини мисирда қозғалған “әрәб баһари” арқилиқ испатлиди. Шуңиму у дунядики хитайға охшаш диктатор дөләтләрниң дүшминигә айланди.

Хитай һөкүмити 2009-йили үрүмчи вәқәсидин кейин фейисбук торини пүтүн мәмликәт бойичә чәкләп, хитайдики пуқраларниң җүмлидин уйғурларниң фейисбук тори арқилиқ дуня билән учришишиға чәклимә қойған болсиму, әмма чәтәлләрдә яшаватқан уйғурлар болса фейсбукни муһим алақә васитиси қатарида ишләтмәктә. Иреландийәниң дублин шәһиригә җайлашқан хәлқара ахбарат вә учур-алақә тәтқиқат оргини тәрипидин уюштурулған 2013-йиллиқ хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғинида чәтәлләрдики уйғурларниң фейсбук ишлитиш әһвали һәққидики тәкшүрүш доклатида көрситилишичә, фейисбук уйғурлар үчүн пәқәтла бир алақә васитиси әмәс, бәлки уларниң кимлик қурулушидиму муһим рол ойнимақта.

Интернет алақиси һазир әсли юртидин узақ башқа дөләтләрдә яшаватқан башқа көчмән гуруппилар үчүн муһим рол ойнаватқан болса, 90-йиллардин кейин интернетниң кәң қоллинишиға әгишип, чәтәлләрдики уйғурлар үчүнму интайин муһим рол ойнашқа башлиған. Мәсилән, интернет чәтәлләрдики уйғурларниң өз-ара тәшкиллиниши, өзиниң мәдәний вә сиясий кимликигә вәкиллик қилиши вә хәлқаралишиши вә охшимайдиған әлләрдики уйғурларниң вәзийитигә көңүл бөлидиған тәшкилатлар билән алақә орнитишиға шараит яратқан.

Бу тәтқиқат мақалиси нуқтилиқ һалда чәтәлләрдики уйғурларниң фейсбук тори билән болған алақиси үстигә мәркәзләшкән болуп, униңда фейсбукта уйғур, шәрқий түркистан, шинҗаң яки бу аталғуларниң охшимиған тиллардики атилиши астида қурулған җәмий 117 фейсбук бети үстидин тәкшүрүш елип берилған. Униңда ейтилишичә бу 117 фейисбук бетиниң 99 и омумға очуқ бәтләр болуп, буларниң ичидә қоюқ сиясий мәзмунларға игә фейисбук бәт вә гуруппилириниң көпинчиси түркийә вә америкида қурулған. Әмма әң тонулған вә ичидики мәзмунлар давамлиқ йеңилинип туридиған фейисбук бәтлири болса асасән түркийә, әнглийә вә германийәдә қурулған бәтләр икән.

Тәтқиқат мақалисидә ейтилишичә, фейисбукта қурулған уйғурларға алақидар бу бәтләрдә асасән уйғурларниң сиясий вәзийити, уйғур елидики вәқәләр, милләтниң кәлгүси һәққидики әндишиләр, мәдәнийәт, тарих вә сәнәткә охшаш темилар елан қилинидиған вә мулаһизә қилинидиған болуп, фейисбук һазир чәтәлләрдики уйғурлар өзлириниң мәсилилири үстидә муназирә елип баридиған, бу һәқтики көз қараш вә хәвәрләрни тарқитидиған муһим бир соруниға айланған. Фейсбук һәм шундақла чәтәлләрдики уйғурларға хитай һөкүмитиниң сиясәтлиригә наразилиқ билдүридиған мәйдан һазирлап бәргән.

Бу темида елип берилған тәтқиқат нәтиҗисидин қариғанда, чәтәлләрдики уйғурлар наһайити күчлүк сиясий вә миллий кимлик шәкилләндүргән болуп, униңда уйғурларниң фейисбук алақисидә ишлитидиған сөзлири арқилиқ өзлириниң хитайдин пәрқлиқ бир милләтликини наһайити очуқ ипадә қилидиғанлиқи, өз вәтини болған уйғур елини хитайдин пәрқләндүридиғанлиқи, хитайларға тәвә болған чаған, дөләт байрими вә яки һәрқандақ башқа байрамда фейисбуктики уйғурларниң бир-бирини тәбриклимәйдиғанлиқи, әмма норузға охшаш уйғурларға хас байрамларда болса фейисбуктики уйғурларниң бир-бирини мубарәкләйдиғанлиқи һәққидә мисаллар берилгән. Мақалидә ейтилишичә йәнә, ана тилни ишлитиш, ана тилни унтуп қалмаслиқму чәтәлләрдики фейисбук ишлитидиған уйғурларниң әң муһим темиси вә әндишилириниң бири болуп, бу һәқтики муназириләр фейисбуктики уйғурлар арисида әң көп көрүлидиған тема икән. Фейисбуктики уйғурларниң көпинчиси миллий кимликлирини йоқитип қоймаслиқ үстидә баш қатуридикән.

Әмма тәтқиқатчилар мақалиниң хуласә қисмида йәнә, чәтәлләрдики уйғур даваси билән шуғуллиниватқан сиясий шәхсиләр яки тәшкилатлар чәтәлләрдики кәң уйғур аммисиға толуқ хитаб қилалмайватқан болуп, буниң сәвәби болса асаслиқ бу сиясий шәхс яки тәшкилатларниң фейисбукта актип мәшғулат елип бармаслиқи, чәтәлләрдики уйғурларниң кимликидики мурәккәплик вә шундақла узун йил хитай һөкүмитиниң бесими астида яшаштин келип чиққан “өз -өзини чәкләш” хаһиши билән мунасивәтлик, дәп көрситилгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.