Firansiyelik xitayshunas mari holizman: xitay özige düshmen yaratmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-01-13
Share
urumchi-herbiy-basturush-2013.jpg Xitay qoralliq saqchi qisimlirining ürümchi shehirige kirgüzgen bronéwikliri. 2013-Yili 29-iyun.
AFP


Xitayning Uyghur diyarida yolgha qoyuwatqan milliy siyasiti gherb közetküchilirining diqqitini barghanséri küchlük jelp qiliwatqan bir mezgilde, xitay da'irilirining her qaysi ölkiliride Uyghurlargha yataq yaki ijarige öy bermeslik qilmishliri dawamlashmaqta.

"Boshün tori" 13 - yanwardiki xewiride, xitay da'irilirining gu'angshi ölkisi nenning shehiride uqturush tarqitip,"Uyghurlargha öy ijarige bermeslikni, tighliq saymanlar, yénishchan maddilar, bénzin we sulfat kislatasigha oxshash kishilik bixeterlikke tehdit élip kélidighan maddilarni satmasliqni, Uyghurlarni uchratqan haman hökümet we saqchilargha melum qilish" ni teshwiq qilghan. Bundin ilgiri, gu'angdung ölkisidimu oxshash mezmundiki tüzümlerning yolgha qoyulghanliqi ashkara bolghan idi. Közetküchiler buni, "Xitayning milliy siyasitige baghliq mesile" dep qarimaqta.

Melumki, 11 - yanwar ürümchide Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyi 4 - omumiy yighini chaqirilip, uning xewiri xitay axbarat wasitiliride "Parlaq kélechek yaratqusi yéngi bir milliy siyaset" siyaqida keng tarqitilishqa bashlidi.

12 - Yanwardiki "Shinjang géziti", "Tengritagh tori" qatarliq xitay hökümet menbeliridiki uchurlargha asaslan'ghanda, yighinda xelq hökümiti re'isi shöhret zakirning tili arqiliq "Shinjangni qanun boyiche idare qilish, shinjangni ittipaq - muqim qilish, shinjangni uzaqqiche güllendürüshte ching turup, térrorluqqa qarshi turush, muqimliqni qoghdash iqtidarimizni üzlüksiz östürimiz. Zorawanliq, térrorluqqa qattiq zerbe bérish mexsus herikitini dawamliq chongqurlashturimiz. Idé'ologiye sahesidiki bölgünchilikke qarshi küreshning teshebbuskarliq hoquqini ching igileymiz." déyilgen.

Gherb közetküchilirining diqqiti bolsa, xitay yürgüzüwatqan milliy siyaset hem uning xeterlik aqiwitige barghanséri jiddiy merkezleshmekte.

Yawropa birliki kishilik hoquq komitéti xadimi ulrik hiller xanim ötken ay brémin parlaméntida xitayning Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan milliy basturush siyasiti heqqide toxtalghanda mundaq dégen idi: "Uyghurlarning pikir, til, medeniyet, diniy étiqad jehette depsendichilikke uchrawatqanliqi, térror qalpiqi bilen basturuluwatqanliqi, kemsitiliwatqanliqi toghrisida hemmimizning melumati bar. Xitayning milliy siyasitini qaytidin közdin kechüridighan waqti keldi. Milliy toqunushlargha xatime bérishning aldinqi sherti, milliy mesililerni hel qilish. Uyghurlar radikal qarshiliqlargha mejburlanmasliqi lazim."

1988 - Yili ürümchi we turpanda ziyarette bolup, Uyghurlarni melum derijide chüshinish pursitige érishken, xitayning Uyghur hem tibet siyasitini tetqiq qiliwatqan firansiyelik kishilik hoquq pa'aliyetchisi, xitayshunas mari xolizman xanim bügün ziyaritimizni qobul qilip, Uyghur wetinide ijra qiliniwatqan milliy siyaset heqqidiki pikirlirini otturigha qoyghanda "Xitay üzlüksiz rewishte özige her türlük düshmen yaratmaqta" dégen qarashni ilgiri sürdi.

U, xitayning Uyghur we tibetlerge qarita yürgüzüwatqan milliy siyasitining tüptin xata yönilishte kétiwatqanliqini tekitlep shularni tilgha aldi: "Men xitay hökümitining qilmishlirigha pütünley qarshi. Uning Uyghur diyari we tibette yürgüzüwatqan boghush xaraktérlik siyasiti pütünley xata. Xitay hakimiyiti türlük - tümen usullarni qollinip, Uyghur we tibet xelqini üzül - késil xitaylishishqa mejburlawatidu. Ularning diniy étiqadi, tili, medeniyitini depsende qilip, xitay kompartiyisige 100% ishinidighan halgha keltürüshke urunuwatidu. Biraq, Uyghurlar we tibetlikler öz étiqadidin, medeniyitidin waz kéchishni esla xalimaydu. Bu hemmimiz üchün chüshinishlik."

Mari xanim yene mundaq dédi: "Méning hés qilishimche, xitayning qilmishliri goya özige her türlük düshmen yaritishqa térishiwatqan kebi. Yalghuz Uyghurlar we tibetlikler da'irisidila emes, öz xelqinimu özining düshminige aylanduruwatidu. 2005 - Yili xitay hökümiti chérkawlarning krést belgilirini buzup tashlash herikiti qozghidi. Nurghunlighan chérkawlarni közdin yoqatti. Buni, düshmen yaritishning eng addiy usuli déyish mumkin. Eger sen ularning öz örp - aditige munasip rewishte diniy pa'aliyetler bilen shughullinishigha yol qoymisang, uning séni özige düshmen qiliwélishi turghanla gep. Téxi birqanche kün ilgiri xunendiki bir ishchi özining tégishlik heqqige érishelmigenliki üchün ghezeplinip, bir kocha aptobusini köydürüp tashlidi. Biz xitayning özige düshmen yaritish qilmishliri heqqide bundaq misallarni köplep körsitip béreleymiz."

Mari holizman xanim xitayning milliy siyasitidin narazi bolupla qalmay, özining yene xitay hökümitining mes'uliyetsizlikidin, xitay xelqige tutuwatqan mu'amilisidinmu narazi ikenlikini tilgha élip shularni eskertti: "Xitay hökümiti öz puqralirining érishishke tégishlik heqlirige érishishini, yeni ish heqqi, izzet - hörmiti, bixeterliki qatarliqlarni ular hoquqsiz bolghanliqi üchünla qoghdimaydu. Bu heq - hoquqlarni puqralargha emes, belki emeldarlargha, puldarlargha, özliri bilen yaxshi hemkarlashqanlarghila mensup, dep tonuydu. Bashqilar uning düshmini. Sanini men éniq dep bérelmeymen, emma xitay hökümitining asta - asta yüzlishidighini, belkim bir milyard düshmen bolushi mumkin, yeni addiy xitay xelqining hemmisi kélechekte uning düshminige aylinip kétishi mumkin."

Mari holizman xanimning qarashlirini orunluq sanighan Uyghur ziyaliysi perhat muhemmidi ependimu bu heqte pikir bayan qilip, xitayning milliy siyasitidiki xataliqlirining tarixi arqa körünüshi barliqini, xitay hökümiti milliy siyasitining muqamini qandaqla özgertmisun, qarshi idiyidiki Uyghurlarni basturush siyasitide yéqin kelgüside özgirish bolmaydighanliqini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet