Софи ричардсон : ғәрб әллири хитайға бесим ишләтмигүчә, уйғурларға зиянкәшлик қилиш аяқлашмайду

Мухбиримиз ирадә
2015-02-24
Share
qeshqer-saqchi-herbiy-uyghur-qarshiliq.jpg Коча чарлаватқан хитай қораллиқ күчлири. 2014-Йили 3-март, қәшқәр.
Imaginechina


Америка һөкүмити өткән һәптә зовраван әсәбийликкә қарши туруш алий йиғиниға саһибханлиқ қилип, һәрқайси дөләт вәкиллири билән бирликтә зораванлиқ вә әсәбийликкә қарши турушниң йоллирини музакирә қилған иди. Америкиниң бу мәсилидә хитайниму өз ичигә алған һәрқайси дөләт һөкүмәтлири билән һәмкарлиқни күчәйтидиғанлиқи һәққидә хәвәрләр чиққан. Мәзкур хәвәр кишилик һоқуқ органлирини әндишигә салди. Улар америкиниң хитай һөкүмити билән бу мәсилидә һәмкарлишишиниң тоғра болмайдиғанлиқини агаһландурди. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати асия ишлири дериктори софи ричардсон бу һәқтә мәхсус мақалә елан қилип, америка һөкүмитини хитай билән әсәбийликкә қарши туруш мәсилисидә һәмкарлашқанда сәзгүр болуп, хитайниң уйғурларни бастурушиға янтаяқ болуп қалмаслиққа чақирди.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, америка президенти барак обама йиғинда қилған нутқида зораванлиқниң адаләт болмиған, пикир вә сөз әркинлики, иҗтимаий вә сиясий баравәрлик болмиған шараит астида пишип йетилип чиқидиғанлиқини, шуңа уни йоқитиш үчүн алди билән адаләт бәрпа қилип, мәсилиниң йилтизини һәл қилишни тәшәббус қилған иди. Бирақ мәзкур йиғинға хитайниң муһим рәһбәрлири қатнашмиған. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати асия ишлири директори софи ричардсон мақалисидә, йиғинға хитай рәһбәрләр қатнашқан болса, һеч болмиғанда азрақ бир нәрсә өгинивалған болатти, дәйду. Софи ричардсон америкида нәширдин чиқидиған "ташқи сиясәт" журнилида "ғәрбниң қаймуқуши" мавзусида мақалә елан қилип, америка қатарлиқ ғәрб әллириниң хитай билән террорлуққа қарши турушта һәмкарлишишиниң хата болидиғанлиқини агаһландурди. Софи ричардсон мақалисидә мундақ дегән :

"америкидики алий йиғинда зораванлиққа сәвәб болуватқан амилларни тепип чиқип, мәсилини йилтизидин һәл қилиш пикри тәкитләнди. Бирақ, хитай һөкүмити бу пикирни қобул қиламду яки техиму көп қаршилиқ пәйда қилидиған бесим сияситини давам қилип туруп, пәқәтла көрүнүшкила һәмкарлишип қоямду, бу ениқ әмәс. Чүнки, хитай һөкүмитиниң уйғур зиялийси илһам тохтини асассиз һалда бөлгүнчилик билән әйибләп, уни өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилиши - униң кишилик һоқуқни капаләткә игә қилиш йолида һәрикәт қилиш нийити йоқлуқидин бишарәт бериду. Хитайниң террорлуқ мәсилисини һәл қилишта тутуватқан йоли сиясийлаштурулған болуп, әмәлийәттә униң райондики наразилиққа йол ечиватқан асаслиқ мәсилиләрни һәл қилишни мәқсәт қилмиғанлиқи көрүнүп турмақта."

Софи ричардсон мақалиси давамида, хитай һөкүмити 2001 - йилидики 11 - сентәбир вәқәсидин кейинки террорлуққа қарши күрәшни уйғурларға қаратқан қаттиқ бесим сияситини ақлаштики баһанигә айландурувалди, уйғурлар нәччә он йилдин бери мәркизи һөкүмәтниң иқтисадий тәрәққият сияситидин чәткә қеқилди, дин, мәдәнийәт вә тил әркинлики еғир чәклимигә учриди. Бирақ, хитай һөкүмити мана бу мәсилиләрни һәл қилиш орниға, 11 - сентәбир вәқәсини баһанә қилип туруп, һәрқайси дөләтләрни қечип кәткәнләрни қайтуруп беришкә қистиди, һәтта буниң нәтиҗисидә америка малийә министирликиму мәвҗут яки әмәслики талаш - тартиштики шәрқий түркистан ислам һәрикити тәшкилатини терор тәшкилати тизимликигә киргүзди, дәп баян қилған.

Софи ричардсон өткән йили 1 - март күни күнмиң пойиз истансиси вәқәси, кейин үрүмчи пойиз истансиси вә әтигәнлик базарда һуҗум қилиш вәқәлиридә хитай һөкүмити өзи тәминлигәндин башқа һечқандақ учур йоқлиқини, хитай һөкүмитиниң тәпсили учур билән тәминлимәй туруп, башқа дөләтләрни вәқәни террорлуқ билән әйибләшкә қистиғанлиқини баян қилған. У йәнә мундақ дегән :

"хитай һөкүмити вәқәләрни террорчилар пәйда қилди, дәйду ю, бирақ униңға ишәнчилик испат көрсәтмәйду. Хитайниң қаттиқ сиясийлашқан әдлийә системиси бундақ әйибләшкә қарита мустәқил бир мәйданда туруп тәкшүрүш елип бериш, өзи адвокат яллаш имкани бәрмәйду. 2012 - Йилидин бери хитайдики қанун даирилири террорлуққа қарши уруш нами астида йүзлигән уйғурни өлтүрди вә санақсиз уйғурни терорлуққа четип түрмигә ташлиди. Лекин мана бу өлтүрүлгәнләрниң вә түрмигә һөкүм қилинғанларниң һәқиқәтән бу зораванлиқ вәқәлиридә мәсулийити бар - йоқлуқи, сәвәбниң зади немә икәнлики болса дуняға намәлум. Бейҗиң һөкүмити тинчлиқ билән һөкүмәткә қарши қилинған наразилиқ намайишлири вә сиясий наразилиқ сәвәб болған һуҗум вәқәлирини террорлуқ билән әйибләш арқилиқ һәқиқий хәвпни һәргизму тепип чиқалмайду."

Софи ричардсон хитай һөкүмити йеқинда елан қилған террорлуққа қарши туруш қанун лайиһисидә йезилған маддиларда кишилик һоқуқни қаттиқ дәпсәндә қилинидиған маддилар барлиқини, бу лаһийидә террорлуқтин сақлинишниң бирдин - бир капалити болған әмәлийәттики кишилик һоқуқниң пүтүнләй рәт қилинғанлиқини әскәрткән. Софи ричардсонниң ейтишичә, америка қатарлиқ бир қанчә ғәрб һөкүмәтлири хитай билән террорлуққа қарши туруш сөһбити өткүзүшни хитайни хәлқара өлчәмләр бойичә һәрикәт қилишқа көндүрүшкә пайдилиқ, дәп қарап хитай билән террорлуққа қарши туруш ортақ сөһбити өткүзгән. Әмма 2014 - йилида өткүзүлгән сөһбәттә америка тәрәп кишилик һоқуққа һөрмәт қилишни зораванлиқни йоқитишниң асаси, дәп тәкитлигән болсиму, бу сөзләр хитайниң сияситидә өз әксини тапмиған. Ундақта хитай һөкүмити билән хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини ақлашқа пурсәт бәрмигән асаста террорлуққа қарши туруш сөһбити өткүзүш үчүн қандақ қилиш керәк ? софи ричардсон бу һәқтә мундақ дәп баян қилған :

"хитай билән террорлуққа қарши һәмкарлишиш сөһбити пәқәт хитай һөкүмити кишилик һоқуқ дәпсәндичилики билән террорлуқ арисидики мунасивәтни чүшәнгәндила андин давам қилиши керәк. Хитайниң террорлуққа қарши туруш қанун лайиһисини түзүлүп чиқип, уни хәлқара өлчәмләр бойичә йезип чиқмиғичә, һечқандақ бир һөкүмәт хитай билән учур алмаштуруш, тәрбийиләш вә башқа җәһәтләрдә хитай билән һәмкарлашмаслиқи керәк. Һөкүмәтләр чоқум хитайға бесим ишлитип, терорлуқ билән әйиблинип җазаға һөкүм қилинғанларниң делосиға қайта қарап чиқишқа, терорлуққа аит барлиқ сиясәтлирини көздин кәчүрүшкә, илһам тохти вә униң оқуғучилирини шундақла әркин пикир қилғанлиқи үчүн түрмигә ташланған барлиқ мәһбусларни дәрһал азат қилишқа мәҗбурлиши керәк. Бу һөкүмәтләр йәнә чәтәлләргә қечип чиққан уйғур мусапирлар мәсилисигә көңүл бөлүши керәк. Хитайға юқиридики мәсилиләрдә бесим ишләтмәй туруп һәмкарлишимән дейиш һечқандақ үнүм яратмайду.

Софи ричардсон мақалисиниң ахирида америка башчилиқидики ғәрб һөкүмәтлирини хитай билән һәмкарлашқанда сәзгүр болушқа агаһландуруп мундақ дегән :

"мана мушуниң билән бирликтә, һәрқайси һөкүмәтләр хитайниң террорлуққа қарши турушни ниқаб қилип туруп, өзиниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини ақлашқа урунуватқанлиқини көрүп йетиши керәк вә уларға қаттиқ бесим қилиш керәк. Әгәр ундақ қилмайдикән - хитай һөкүмити қин - қиниға патмиған һалда уйғурларға зиянкәшлик қилишни давам қилиду. Дөләтни қанун бойичә идарә қилишни бир чәткә ташливетиду вә ақивәттә көйүватқан қазанға май қуйғандәк, зораванлиқни күшкүртидиған һәрикәтлирини давамлаштуриду."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт