Sofi richardson : gherb elliri xitaygha bésim ishletmigüche, Uyghurlargha ziyankeshlik qilish ayaqlashmaydu

Muxbirimiz irade
2015-02-24
Share
qeshqer-saqchi-herbiy-uyghur-qarshiliq.jpg Kocha charlawatqan xitay qoralliq küchliri. 2014-Yili 3-mart, qeshqer.
Imaginechina


Amérika hökümiti ötken hepte zowrawan esebiylikke qarshi turush aliy yighinigha sahibxanliq qilip, herqaysi dölet wekilliri bilen birlikte zorawanliq we esebiylikke qarshi turushning yollirini muzakire qilghan idi. Amérikining bu mesilide xitaynimu öz ichige alghan herqaysi dölet hökümetliri bilen hemkarliqni kücheytidighanliqi heqqide xewerler chiqqan. Mezkur xewer kishilik hoquq organlirini endishige saldi. Ular amérikining xitay hökümiti bilen bu mesilide hemkarlishishining toghra bolmaydighanliqini agahlandurdi. Kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya ishliri dériktori sofi richardson bu heqte mexsus maqale élan qilip, amérika hökümitini xitay bilen esebiylikke qarshi turush mesiliside hemkarlashqanda sezgür bolup, xitayning Uyghurlarni basturushigha yantayaq bolup qalmasliqqa chaqirdi.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, amérika prézidénti barak obama yighinda qilghan nutqida zorawanliqning adalet bolmighan, pikir we söz erkinliki, ijtima'iy we siyasiy barawerlik bolmighan shara'it astida piship yétilip chiqidighanliqini, shunga uni yoqitish üchün aldi bilen adalet berpa qilip, mesilining yiltizini hel qilishni teshebbus qilghan idi. Biraq mezkur yighin'gha xitayning muhim rehberliri qatnashmighan. Kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya ishliri diréktori sofi richardson maqaliside, yighin'gha xitay rehberler qatnashqan bolsa, héch bolmighanda azraq bir nerse öginiwalghan bolatti, deydu. Sofi richardson amérikida neshirdin chiqidighan "Tashqi siyaset" zhurnilida "Gherbning qaymuqushi" mawzusida maqale élan qilip, amérika qatarliq gherb ellirining xitay bilen térrorluqqa qarshi turushta hemkarlishishining xata bolidighanliqini agahlandurdi. Sofi richardson maqaliside mundaq dégen :

"Amérikidiki aliy yighinda zorawanliqqa seweb boluwatqan amillarni tépip chiqip, mesilini yiltizidin hel qilish pikri tekitlendi. Biraq, xitay hökümiti bu pikirni qobul qilamdu yaki téximu köp qarshiliq peyda qilidighan bésim siyasitini dawam qilip turup, peqetla körünüshkila hemkarliship qoyamdu, bu éniq emes. Chünki, xitay hökümitining Uyghur ziyaliysi ilham toxtini asassiz halda bölgünchilik bilen eyiblep, uni ömürlük qamaq jazasigha höküm qilishi - uning kishilik hoquqni kapaletke ige qilish yolida heriket qilish niyiti yoqluqidin bisharet béridu. Xitayning térrorluq mesilisini hel qilishta tutuwatqan yoli siyasiylashturulghan bolup, emeliyette uning rayondiki naraziliqqa yol échiwatqan asasliq mesililerni hel qilishni meqset qilmighanliqi körünüp turmaqta."

Sofi richardson maqalisi dawamida, xitay hökümiti 2001 - yilidiki 11 - séntebir weqesidin kéyinki térrorluqqa qarshi küreshni Uyghurlargha qaratqan qattiq bésim siyasitini aqlashtiki bahanige aylanduruwaldi, Uyghurlar nechche on yildin béri merkizi hökümetning iqtisadiy tereqqiyat siyasitidin chetke qéqildi, din, medeniyet we til erkinliki éghir cheklimige uchridi. Biraq, xitay hökümiti mana bu mesililerni hel qilish ornigha, 11 - séntebir weqesini bahane qilip turup, herqaysi döletlerni qéchip ketkenlerni qayturup bérishke qistidi, hetta buning netijiside amérika maliye ministirlikimu mewjut yaki emesliki talash - tartishtiki sherqiy türkistan islam herikiti teshkilatini téror teshkilati tizimlikige kirgüzdi, dep bayan qilghan.

Sofi richardson ötken yili 1 - mart küni künming poyiz istansisi weqesi, kéyin ürümchi poyiz istansisi we etigenlik bazarda hujum qilish weqeliride xitay hökümiti özi teminligendin bashqa héchqandaq uchur yoqliqini, xitay hökümitining tepsili uchur bilen teminlimey turup, bashqa döletlerni weqeni térrorluq bilen eyibleshke qistighanliqini bayan qilghan. U yene mundaq dégen :

"Xitay hökümiti weqelerni térrorchilar peyda qildi, deydu yu, biraq uninggha ishenchilik ispat körsetmeydu. Xitayning qattiq siyasiylashqan edliye sistémisi bundaq eyibleshke qarita musteqil bir meydanda turup tekshürüsh élip bérish, özi adwokat yallash imkani bermeydu. 2012 - Yilidin béri xitaydiki qanun da'iriliri térrorluqqa qarshi urush nami astida yüzligen Uyghurni öltürdi we sanaqsiz Uyghurni térorluqqa chétip türmige tashlidi. Lékin mana bu öltürülgenlerning we türmige höküm qilin'ghanlarning heqiqeten bu zorawanliq weqeliride mes'uliyiti bar - yoqluqi, sewebning zadi néme ikenliki bolsa dunyagha namelum. Béyjing hökümiti tinchliq bilen hökümetke qarshi qilin'ghan naraziliq namayishliri we siyasiy naraziliq seweb bolghan hujum weqelirini térrorluq bilen eyiblesh arqiliq heqiqiy xewpni hergizmu tépip chiqalmaydu."

Sofi richardson xitay hökümiti yéqinda élan qilghan térrorluqqa qarshi turush qanun layihiside yézilghan maddilarda kishilik hoquqni qattiq depsende qilinidighan maddilar barliqini, bu lahiyide térrorluqtin saqlinishning birdin - bir kapaliti bolghan emeliyettiki kishilik hoquqning pütünley ret qilin'ghanliqini eskertken. Sofi richardsonning éytishiche, amérika qatarliq bir qanche gherb hökümetliri xitay bilen térrorluqqa qarshi turush söhbiti ötküzüshni xitayni xelq'ara ölchemler boyiche heriket qilishqa köndürüshke paydiliq, dep qarap xitay bilen térrorluqqa qarshi turush ortaq söhbiti ötküzgen. Emma 2014 - yilida ötküzülgen söhbette amérika terep kishilik hoquqqa hörmet qilishni zorawanliqni yoqitishning asasi, dep tekitligen bolsimu, bu sözler xitayning siyasitide öz eksini tapmighan. Undaqta xitay hökümiti bilen xitayning kishilik hoquq depsendichilikini aqlashqa purset bermigen asasta térrorluqqa qarshi turush söhbiti ötküzüsh üchün qandaq qilish kérek ? sofi richardson bu heqte mundaq dep bayan qilghan :

"Xitay bilen térrorluqqa qarshi hemkarlishish söhbiti peqet xitay hökümiti kishilik hoquq depsendichiliki bilen térrorluq arisidiki munasiwetni chüshen'gendila andin dawam qilishi kérek. Xitayning térrorluqqa qarshi turush qanun layihisini tüzülüp chiqip, uni xelq'ara ölchemler boyiche yézip chiqmighiche, héchqandaq bir hökümet xitay bilen uchur almashturush, terbiyilesh we bashqa jehetlerde xitay bilen hemkarlashmasliqi kérek. Hökümetler choqum xitaygha bésim ishlitip, térorluq bilen eyiblinip jazagha höküm qilin'ghanlarning délosigha qayta qarap chiqishqa, térorluqqa a'it barliq siyasetlirini közdin kechürüshke, ilham toxti we uning oqughuchilirini shundaqla erkin pikir qilghanliqi üchün türmige tashlan'ghan barliq mehbuslarni derhal azat qilishqa mejburlishi kérek. Bu hökümetler yene chet'ellerge qéchip chiqqan Uyghur musapirlar mesilisige köngül bölüshi kérek. Xitaygha yuqiridiki mesililerde bésim ishletmey turup hemkarlishimen déyish héchqandaq ünüm yaratmaydu.

Sofi richardson maqalisining axirida amérika bashchiliqidiki gherb hökümetlirini xitay bilen hemkarlashqanda sezgür bolushqa agahlandurup mundaq dégen :

"Mana mushuning bilen birlikte, herqaysi hökümetler xitayning térrorluqqa qarshi turushni niqab qilip turup, özining kishilik hoquq depsendichilikini aqlashqa urunuwatqanliqini körüp yétishi kérek we ulargha qattiq bésim qilish kérek. Eger undaq qilmaydiken - xitay hökümiti qin - qinigha patmighan halda Uyghurlargha ziyankeshlik qilishni dawam qilidu. Döletni qanun boyiche idare qilishni bir chetke tashliwétidu we aqiwette köyüwatqan qazan'gha may quyghandek, zorawanliqni küshkürtidighan heriketlirini dawamlashturidu."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet