Тарим ойманлиқидин тепилған қәдимий гиләмләр

Обзорчимиз нәвбаһар
2022.07.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
kiroren-qedimi-gilem.jpg Крорандин тепилған қәдимий гиләм парчиси әвришкиси.
British Museum, Londra

Тарим ойманлиқи тарихтин бери шәрқ билән ғәрбни өзара туташтуруп, мәдәнийәт алмаштурушта рол ойнап кәлгән йипәк йолиниң түгүнигә җайлашқан болуп, қәдимдин бери бу җайда түркий хәлқләрниң әҗдадлири яшап кәлгән вә тарим мәдәнийитини шәкилләндүрүп, дуня мәдәнийитиниң әң қәдимки тарқилиш еғизи болуп тәриплинип кәлмәктә. 19-Әсирниң кейинки йеримидин башлап, ғәрблик сәйяһларниң тарим ойманлиқиға болған қизиқиши әвҗигә чиқип, тарим ойманлиқиға берип қидирип тәкшүрүш ишлири системилиқ тәтқиқат һалиға келиду. Уларниң ичидә әң көп һосулға еришкән вә тәтқиқат елип барғучилардин әнглийәлик аврел ситәйин вә шиветсийәлик свен һедин болуп, нийә, йөткән, кроран вә қарадөң харабилиридин язма вәсиқиләр, һәйкәлләр, ишләпчиқириш қораллири, турмуш буюмлири, кийим-кечәкләр вә тоқулма буюм қатарлиқларни явропа әллиригә елип кәткән. Һазир әнглийәдики бүйүк британийә музейи, викторийә алберт музейи вә шиветсийәдики етнографийә музийеда улар елип кәлгән бирқисим қәдимки гиләм, палас парчилиридин өрнәкләр сақланмақта.

Ситәйин коллексийонида сақлиниватқан тарим юң гиләм парчилириниң ичидә кроран харабилиқидин тепилған юң гиләм парчисиниң ишләпчиқирилиш тарихи миладийә 200-йилидин 400-йилиғичә болуп, дуня бойичә әң қәдимки гиләм дәп етирап қилинған пазириқ қорғани харабисидин тепилған миладийәдин бурунқи 400-йилидики қәдимий гиләмдин қалсила тарихи әң узун тивитлиқ гиләм болуп һесаблиниду. Гәрчә шәрқ гиләм мутәхәссислири 15-әсирдин илгири шәрқтә тивитлиқ юң гиләм йоқлиғини оттуриға қойған болсиму, әмма тәклимакан қумлуқидики харабиләрдин тепилған гиләм парчилири бу қарашни инкар қилидиған пакит билән тәминләйду.

Нийә харабиликидин тепилған қәдимий палас парчиси.
Нийә харабиликидин тепилған қәдимий палас парчиси.
British Museum

Нусха алаһидиликлири

Уйғурларниң гиләм нусхилирини хәлқниң һәр бир дәврдики диний етиқадиға асасән өзгәргән дейишкә болиду. Уйғурлар ислам динини қобул қилиштин илгири шаман дини, маний дини, зороастир дини вә будда дини қатарлиқ динларға ишәнгән. Бу сәвәбтин, шаман динидики тотем ибадәтлири вә будда динидики инсан мәркәз қилинған мәдәнийәт амиллири уйғурларниң мәдәнийити вә сәнитигә охшимиған дәриҗидә тәсир көрсәтти дейәләймиз.

Бүйүк биританийә музейида 11 парчә тарим юң палас әвришкилири сақлиниватқан болуп, уларниң ичидики бир данисиниң рәңлири мукәммәл сақланған, тәкрарланған геометирийәлик шәкилләр вә “крест” шәкиллик сизиқлардин тәшкил тапқан нусхилар учрайду. Бу хил палазларниң әйни вақитта кепән ролини өтигәнлики еһтималлиққа йеқин.

Йәнә бир көп көрүлидиған нусха әгри кирисит бәлгиси йәнә сивастика бәлгиси болуп, қәдимки хотәндә һинди дининиң һәйкәлтирашлиқ вә рәссамлиқтила әмәс, бәлки тоқумичилиқ сәнитигиму мәлум тәсир көрсәткәнликини әкс әттүриду.

Крорандин тепилған гиләм парчиси.
Крорандин тепилған гиләм парчиси.
Museum of Ethnography, Sweden

Иҗтимаий, мәдәний вә иқтисадий роли

Археолог вә тоқумичилиқ мутәхәссиси елизабет вайланд барбер өзиниң тарим вадисидин тепилған мумиялар һәққидә язған “үрүмчи мумиялири” намлиқ китабида кроран хәлқиниң тоқумичилиқ техникисиниң ихтирачиси икәнликини, кроран хәлқиниң әйни вақитта юңларни түргә айрип ишлитишни билгәнликини көрситиду.

Тарихий материяллар бизгә тарим ойманлиқидики районларда гиләм, юң рәхт, пахта рәхт вә йипәк рәхтләрниң баҗ вә пул төләш васитиси сүпитидә қоллинилғанлиқидин ибарәт һәқиқәткә ериштүриду. Қарушти йезиқида йезилған бир парчә хотән вәсиқисидә бир “алтун тәңгә” ниң қиммити 13 қол узунлуқтики гиләмниң қиммити билән өлчинидиғанлиқи хатириләнгән. Бу бизгә тарим гиләмлириниң қиммитиниң интайин юқири икәнликини, шуниңдәк мәдәнийәтниң йүксәк бәлгиси һесаблинидиған бир түрлүк алмаштуруш васитиси ролини ойнайдиғанлиқини көрситип бериду.

Таримдин тепилған қәдимий гиләмләр һәққидә мутәхәссисләр юқири баһаларни бәргән болуп, миладийә 300-йиллардила тарим вадисидики һүнәрвән-сәнәткарларниң һазир дуняда мәвҗут сәккиз хил тоқумичилиқ техникасиниң төт хилини қолланғанлиқини билдүриду. Лопнур тәвәсидин тепилған аз дегәндә 3000 йиллиқ тарихқа игә тоқулма буюмлириниң ичидики кәндирни хам материял қилған тоқуш техникиси пәқәтла лопнур райониға аит болуп, лопнур тәвәсидики хәлқләрниң әзәлдинла бу җайларда яшап өткән хәлқ икәнликини билдүриду, бу лопнур хәлқиниң етник тәркибини ениқлаштиму муһим пакит болалайду. Мутәхәссисләр йәнә тарим ойманлиқида яшиған кишиләрниң өзлириниң еһтияҗини қамдаш үчүн юң гиләм, кигиз, палас қатарлиқ мәһсулатларни ишләпчиқирип өзини қамдаштин ешинип, йипәк йоли арқилиқ хитайлар яшиған районлар вә башқа ханлиқлар билән мал алмаштуруш содисида болғанлиқини, хитайларниң әзәлдин юң тоқулма техникасини қоллинип бақмиғанлиқи, пәқәт импорт васитиси арқилиқла юң тоқулма буюмларни қолланғанлиқини тәкитләйду.

Тарим ойманлиқидин тепилған қәдимки гиләм әвришкилири бизгә әнәниви мәдәнийәт муһитида яритилған, тәрәққий қилған техникиниң қәдимки өрнәклирини намаян қилиду. Униңдин башқа, қәдимки язма ядикарлиқлардин бизгә йетип кәлгән гиләм техникиси, тоқумичилиқ қораллири һәққидики сөзләм вә аталғулар, кроран вә қәдимки хотән районида яшиған хәлқниң юң мәһсулатлири ишләпчиқиришиға болған чүшәнчисиниң мукәммәл дәриҗигә йәткәнлики мәлум болиду.

Әмма хитай дуняға уйғур гиләмлирини җуңхуа гиләмчилик мәдәнийитиниң вәкиллиридин бири дәп тонуштуруп кәлмәктә. Археологийәлик қезилмилардин тепилған қәдимий гиләмләрни хитай тарихиға бағлап чүшәндүрүш вә тонуштуруш хитайниң уйғурларға аит болған барлиқ ихтира вә мәдәнийәтни өзиниң қиливелиш нийитини ашкарилайдиған болуп, хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқ сияситини ишқа ашуруштики “тарихни пәрдазлаш” нәйриңиниң бир ипадисидин ибарәт.

Шуңа тарим ойманлиқидики юң тоқумичилиқ техникаси яки гиләм тоқуш техникаси хитай давраң салғандәк җуңхуа мәдәнийитиниң бирқисми әмәс, әксичә һазирқи уйғур диярида яшайдиған уйғурларниң етник тәркиблиридин болған әҗдадлири дәп қаралған кишиләр тәрипидин кәшип қилинған вә қолланған техника дәп һесаблашқа болиду.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.