Xu'ang wénbi “Arxé'olog” mu yaki siyasiy bidikmu?(1)

Bérlindin obzorchimiz ablet semet teyyarlidi
2023.08.30
Huangwenbi-01 Xu'ang winbi otturidiki qéyining aldida turup lopnur kölide qéyiq heydewatidu, 1928-yili, lopnur
chinanews.com

Yéqinqi bir nechche yildin buyan, xitayda hemme kesipning “Péshwasi” ni izdesh dolquni kötürüldi. Bu dolqun Uyghur diyarida téximu ewj élip, qoyuq siyasiy teshwiqat tüsige kirdi. Bu dolqunda wang lobing Uyghur xelq naxshilirining “Nijatkari” we hetta atalmish “Ijadkari” boluwaldi. 1950-Yillarda Uyghur on ikki muqamini qayta retlesh we notigha élish xizmitige qatnashqan wen tungshu 99 yashqa kirip ölüwidi, mertiwisi “Muqam péshwasi” derijisige kötürülüp, uninggha atap ürümchide heshemetlik xatire sariyi sélindi hemde heykili tiklendi. Bu yil 8-ayning otturisida dunya islam hemkarliq teshkilatidin teklip qilin'ghan bir ömek ene shu sarayda Uyghur on ikki muqamini anglap, xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan basturush siyasitini küyleshti. Aldinqi küni aqsuda ayaghlashqan Uyghur rayonining gheyri-medeniyet mirasliri yighinimu wen tungshuning namigha ataldi.

Xu'ang wénbi (1893-‍1966) “Xu'ang wénbi tetqiqati ilmiy maqaliliri, (2013)” namliq toplamdin élindi
Xu'ang wénbi (1893-‍1966) “Xu'ang wénbi tetqiqati ilmiy maqaliliri, (2013)” namliq toplamdin élindi
RFA/Ablet

 Xitay xélidin buyan Uyghur rayonidiki arxé'ologiye sahesi üchünmu bir “Péshwa” yaritishqa urunup kelgen idi. Buning üchün xu'ang wénbi (黄文弼) isimlik birini namzat qilip kötürüp chiqti. 1930-Yillarda shiwétsiyelik ékspéditsiyechi siwén hédinning tarim oymanliqini tekshürüsh ékspéditsiye etritige qatnashqan xu'ang wénbi eslide mezkur etrettiki adettiki bir xizmetchi xadim idi. Emma uning shu qétimliq ékspéditsiye dawamida tapqanliqi ilgiri sürülgen birqanche parche xitayche yazma höjjiti bügün “Arxé'ologiyelik zor bayqash” hésablinip, uning namigha atap mexsus “Medhiye yighinliri” échilmaqta, kitablar neshr qilinmaqta. Hetta uning ötmüshi bilen héchqandaq munasiwiti yoq ürümchidiki shinjang pédagogika uniwérsitétida mexsus tetqiqat orni tesis qilinip, uning atalmish “Arxé'ologiyelik bayqashliri” körgezme qilinmaqta. Yéqinda yene lenjudiki gherbiy-shimal milletler uniwérsitétida, xu'ang wénbi ömür boyi choqun'ghan qehrimani jang chyenning qebrisige yéqin jayda uning yene bir heykili tiklen'gen. Yéqindin buyan Uyghur qedimki medeniyiti bilen munasiwetlik yighinlarmu xu'ang wénbining namini taj qilmay turup échilmaydighan bolghan.

 Burun xu'ang wénbi toghriliq kitab we maqale yazghanlar, uning tunji bolup Uyghur diyarida qidirip tekshürüsh élip barghan xitay arxé'ologi ikenlikini alahide tekitleydighan bolghan. Yéqindin buyan Uyghur rayonida uni xatirileydighan we tebrikleydighan pa'aliyetler hessilep köpeygen. “Xitay xewerliri tori” ni öz ichige alghan xitayning asasliq hökümet tartquliri we we xitaydiki hökümet kontrolluqidiki ijtima'iy taratqular bes-bes bilen maqale élan qilip, xu'ang wénbini “Eng yaxshi arxé'olog” , “Yipek yoli arxé'ologiyesining asaschisi” , “Junggo shinjang arxé'ologiyesining 1-derijilik yétekchisi” , “Turpan arxé'ologiyesining atisi” dep atashqa bashlighan. Shundaqla uni dunyagha meshhur shiwétsiyelik ékspéditsiyechi swén hédin bilen tengleshtürüshke urun'ghan. Uyghur diyarining arxé'ologiye tarixidin azraqla xewiri bar kishiler, “Arxé'ologiye asaschisi” dégen bu ulughwar namning qimmiti shunchilik töwenlep kettimu yaki dunyada héch bir nami bolmighan xu'ang wénbining atalmish “Arxé'ologiyelik bayqashliri” emdi ochuqchiliqqa chiqtimu, buni héch bilelmey ganggirap qélishmaqta.

 Undaqta, xu'ang wénbi kim? u qandaq qilip siwén hédin bilen bir qatarda turidighan “Meshhur arxé'olog” bolup qalghan? u Uyghur diyarigha munasiwetlik arxé'ologiyelik qidirip-tekshürüsh ékspéditsiyeliride zadi néme ishlarni qilghan? u heqiqetenmu xitay teshwiq qilghandek shunchilik muhim shexsmu? uni swén hédin sélishturush mumkinmu?

 Xu'ang wénbining terjimihaligha da'ir melumatlargha qarisaq, mundaq uchurlargha közimiz chüshidu: xu'ang wénbi 1918-yili béyjing uniwérsitétining pelsepe kespini püttürüp, shu uniwérsitétining özide oqutquchi bolup qalghan. 1921-Yili béyjing uniwérsitétida yéngidin qurulghan “Dölet tili” (xitay tili) kespining yardemchi oqutquchisi bolghan. Taki 1926-yilighiche uning burunqi ismi bolghan xu'ang fenni “Xu'ang wénbi” gha özgertkinidin bashqa héchbir közge körün'güdek ishi uchrimaydu. 1924-Yili 5-ayda béyjing uniwérsitétida arxé'ologiye jem'iyiti qurulghanda, uning pursetni ching tutup derhal bu jem'iyetke eza bolghanliqi melum. Shuningdin kéyin uning teliyi ongdin kélip, 1924-yilining axiridin 1925-yili 10-ayghiche dawamlashqan béyjingdiki gugung sariyida saqliniwatqan medeniyet buyumlirini retlesh xizmitige yardemchi bolup qatnashqan. Bu ish uning kéyinche “Meshhur arxé'olog” bolup sehnige chiqishida muhim bir shota bolghan.

 1927-Yili swén hédin gérmaniye luftxansa awiyatsiye shirkitining hawalisi bilen shangxeyge uchidighan hawa yolini layihelesh üchün, bu shirketning 10 uchquchisi we özining tejribilik hemrahlirini bashlap béjinggha kelgen. Bu xitayda milletchilik kündin-kün'ge küchiyiwatqan, chet elliklerge, bolupmu tetqiqat we bashqa ishlar bilen xitayda turuwatqan ejnebiylerge nisbeten qarshiliqlar barghanséri zoriyiwatqan bir waqitlar idi. Xitaydiki ene shundaq milletchilik keypiyatining bésimi bilen xitay da'iriliri bérlindin shangxeyge uchidighan yawro-asiya hawa yoli liniyesi échish pilanini ret qilghan. Buning ornigha siwén hédinning xitay da'iriliri teshkilligen bir etret bilen hemkarliship, xitay ölkiliridin Uyghur diyarigha tutushidighan bir tashyol qurulushini sizish we layihelesh pilanlan'ghan. Xu'ang wénbi del mushu bu etrette xitay terepning arxé'ologiye xizmitige mes'ul wekili bolup tallan'ghan. Shuning bilen xu'ang wénbining atalmish “Arxé'ologiye sahesidiki parlaq hayati” bashlan'ghan. U, séwén hédin ilmiy yétekchi bolghan shu qétimliq qidirip tekshürüsh ékspéditsiyeside taki 1930-yilighiche özi ilgiri ezeldin körüp baqmighan nurghun nersilerni körüp biliwalghan. Shuningdin kéyin u “Yolwas yoq yerde maymun padishah” dégendek, öz aldigha xitay arxé'ologiye etriti teshkillep uda 3 qétim, yeni 1933-yili, 1948-yili we 1957-1958-yilliri Uyghur diyarida qidirip tekshürüsh élip barghan

1934-Yili 2-ayda swén hédin bashchiliqidiki ékspédtsiye etriti qumulgha kelgende majungyingning ademliri ularni ziyaret qilidu. Soldin 2-kishi xu'ang wénbi “Xu'ang wénbi we yipek yoli” (2012) dégen kitabning 80-bétidin élindi.
1934-Yili 2-ayda swén hédin bashchiliqidiki ékspédtsiye etriti qumulgha kelgende majungyingning ademliri ularni ziyaret qilidu. Soldin 2-kishi xu'ang wénbi “Xu'ang wénbi we yipek yoli” (2012) dégen kitabning 80-bétidin élindi.
RFA/Ablet

 Halbuki, xu'ang wénbining Uyghur diyarigha ilgiri-kéyin qilghan töt qétimliq arxé'ologiyelik qidirip tekshürüsh sepiride uning zadi qanche xil we qanche parche asare-etiqe yaki medeniyet yadikarliqi yighiwalghanliqi éniq emes.

 Xu'ang wénbining arxé'ologiye hayatigha da'ir matériyallargha qarighanda, u qatnashqan arxé'ologiye etritidikilerning kichik guruppilargha bölünüp, Uyghur diyarining perqliq yerliride öz aldigha qézish élip barghanliqi we bezi asare-etiqilerni toplighanliqi melum. Xu'ang wénbining 1927-yilidin 1930-yilighiche 3 yil jeryanida yazghan “Xu'ang wénbining ichki mongghul we shinjangdiki tekshürüsh jeryanida yazghan kündilik xatirisi” , “Tarim oymanliqidiki arxé'ologiyelik tekshürüsh xatirisi” , “Turpan arxé'ologiyesidin tekshürüsh xatirisi” qatarliq kitabliri neshir qilin'ghan. Shu kitablarda u özining Uyghur diyaridiki qidirip tekshürüsh jeryanida köpligen asare-etiqe, qolyazma we tash basma eserlirige érishkenlikini tilgha alghan.

 Biz uning xatiriliridin shuni hés qilimizki, xu'ang wénbi meyli milletchi xitay (gomindang) dewride bolsun yaki kommunist xitay hakimiyet béshigha chiqqan dewride bolsun, un özining Uyghur diyarida élip barghan atalmish arxé'ologiyelik tekshürüsh xizmetliride héch bir zaman tosalghugha uchrimighan, belki her qétim uning tekshürüshlirige yéshil chiragh yéqilghan.

 Xu'ang wénbining Uyghur diyaridin qolgha chüshürgen atalmish arxé'ologiyelik buyumlirining türidin uning qidirip tekshürüsh ishlirining u qeder ilmiy bolup ketmigenlikinimu perez qilish mumkin. Melum bolushiche, xu'ang wénbi peqet turpandiki yarghol we tuyuq xarabilikliridin bir qeder yaxshi saqlan'ghan 120 dane qebre téshini kolap chiqiriwalghan. Adette qebrilerge ornitiwétilidighan bundaq qebre tashlirini shu qebrilerni buzmay turup chiqirish mumkin emes.

 Xu'ang wénbi 1958-1959-yilliri, yeni özining Uyghur diyarigha qilghan 4-qétimliq arxé'ologiye sepiride toplighan 55 sanduqtiki 1700 xildin ashidighan 7500 parchidin artuq asare-etiqe buyumini Uyghur aptonom rayonluq muzéygha tapshurup berginidin bashqa, qalghan 3 qétimliq sepiride toplan'ghan buyumlarning hemmisini xitayning ichki ölkilerge élip ketken. 1927-Yili bashlan'ghan 1-qétimliq xitay chet'el hemkarliqidiki qidirip tekshürüsh sepiride shiwétsiyelikler toplighan medeniyet mirasliri siwén hédin teripidin stokholmgha élip kétilip, ilmiy bahalashtin kéyin, xitaygha qayturup bérilgen. Béyjingdiki döletlik eskiriy muzéygha yerleshtürülgen bu medeniyet mirasliridin kéyinche xu'ang wénbining xalighanche paydilan'ghanliqi melum.

 Xu'ang wénbining ikkinchi we üchinchi qétimliq Uyghur diyari sepiride toplighan asare-etiqilerning teqdiri téximu tiragédiyelik bolghan. Uning shu qétimliq tekshürüshlerde Uyghur diyaridin qolgha chüshürgen arxé'ologiyelik buyumliri xenko shehiridiki bir chong binagha toplan'ghan. Epsuslinarliqi shuki, bu bina 2-dunya urushida yaponiye küreshchi ayropilanlirining bombardimanlirida pütünley weyran bolghan. Shu bombardimanlarda ghayib bolghan bu bibaha miraslar heqqidiki uchurlarning nahayiti az bir qismini biz uning eyni waqittiki kündilik xatiriliri we shu waqitning eng nachar sewiyede tartilghan foto süretliridin körüwalalaymiz.

Yuqirida xu'ang wénbining kim ikenliki, uning nöwette xitay hökümiti teripidin atalmish “Shinjang arxé'ologiyesining péshwasi” dep kökke kötürülüshining arqa körünüshi heqqidiki obzorimizning aldinqi qismini anglidinglar. “Arxé'ologiye” yépinchisi astida ömür boyi xitayning zémin pütünlüki we “Shinjang ezeldin xitayning ayrilmas bir parchisi” dégen siyasiy sepsete üchün xizmet qilghan xu'ang wénbining hayatigha yoshurun'ghan sirlargha qiziqsanglar, diqqitinglar obzorimizning kéyinki qismida bolghay!

(Dawami bar)

***
[Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorning özige xas bolup, radiyomizgha wekillik qilmaydu]

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.