Xudson söhbiti: “Türkiye Uyghurlarni dawamliq tashliwétemdu?”

Muxbirimiz eziz
2022.02.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xudson söhbiti: “Türkiye Uyghurlarni dawamliq tashliwétemdu?” Washin'gton shehiridiki eng dangliq aqillar merkizining biri bolghan “Xudson instituti” da ötküzülgen tor muhakime yighinidin körünüsh.
hudson.org

Türkiye bash ministiri rejeb tayyip erdoghan 2009-yili “Xitay hökümiti Uyghurlarni qirghin qildi” dep jakarlighan bolup, shuningdin kéyinki ré'alliq Uyghurlar duchar boluwatqan mu'amilining yildin yilgha qebihliship mangghanliqini körsetkenidi. Shuningdin kéyin barliqqa kelgen Uyghurlarning yene bir qétimliq qéchish dolqunida bir türküm Uyghurlar qachaq yollar arqiliq türkiyege jem bolghan bolsa, yene bir türküm Uyghurlar tijaret, oqush we xizmet dégendek türlük sewebler tüpeylidin türkiyege kélip olturaqlashti hemde bu jaydiki Uyghur muhajirlirining sani tézdin ashti.

Halbuki türkiyediki Uyghurlarning sani ashqanséri xitay hökümiti bilen türkiye otturisidiki diplomatik alaqimu küchiyip mangghanliqi melum. Ikki terep otturisidiki diplomatik alaqige köp qirliq mezmunlar yoshurun'ghan bolsimu, ‍Uyghurlar mesilisi uningdiki bir muhim téma ikenliki yéqindin buyan köplep melum bolushqa bashlidi. Bu sahede otturigha chiqiwatqan bir qatar mesililerning nöwettiki ehwali hemde türkiye jumhuriyitining Uyghurlargha qanchilik ige chiqish mesilisi washin'gton shehiridiki eng dangliq aqillar merkizining biri bolghan “Xudson instituti” da ötküzülgen muhakime yighinida tepsiliy qarap chiqildi.

Söhbet riyasetchisi, xudson institutining xadimi érik brawun aldi bilen söz élip muhajirettiki Uyghur dawasida uzundin buyan merkiziy sehne rolini oynap kelgen türkiye hökümitining 2009-yili iyulda dunya boyiche yégane halda “Uyghurlar ürümchide qirghin qilinmaqta” dep jakarlighanliqidin söz bashlidi. Shuningdek eyni waqitta tunji bolup Uyghurlarning qirghinchiliqqa uchrishi heqqide söz qilghan rejeb tayyip erdoghan hökümitining Uyghurlarning qirghinchiliqqa uchrawatqanliqi resmiy halda amérika qatarliq bir qisim gherb hökümetlirining éghzidin élan qilin'ghandin kéyin jim boluwalghanliqini, shuningdek islam dunyasining bu heqtiki süküt qilishigha wasitilik halda shérik bolghanliqini eslep ötüsh arqiliq bundin kéyinki türkiye hökümitining Uyghurlargha ige chiqishi yaki ularni tashliwétishi heqqidiki mesililerni mutexessislerge hawale qildi.

Türkiye hökümitining Uyghurlar heqqidiki meydani toghrisida washin'gton shehiridiki “Kato instituti” ning tetqiqatchisi mustafa aqyol ependi aldi bilen öz qarashlirini bayan qildi hemde bu jehettiki ehwalni qisqiche eslep ötti. . Uning qarishiche, türkiye bilen Uyghurlar otturisidiki munasiwet uzun tarixqa ige. Emma Uyghurlarning qirghinchiliqqa uchrishi hazir dunyawi mesile süpitide köp qisim kishilerge melum bolghan, shuningdek bir qisim hökümetler bu heqte qarar éliwatqan bolsimu, türkiye ötken besh yilda izchil bu mesilide nahayiti “Sipaye” bolup keldi. Ötken 70 yil mabeynide muhajirettiki Uyghurlargha bashpanah bolup kelgen, 1995-yili muhajirettiki Uyghur dawasining rehberliridin bolghan eysa yüsüp alip tékin wapat bolghanda uninggha dölet derijilik depne murasimi ötküzüp, merkiziy baghchilarning birige “Eysa yüsüp aliptékin baghchisi” dep nam bergen türkiye hökümitining Uyghur diyarida shunche éghir we heqiqiy menidiki qirghinchiliq otturigha chiqqanda jim yétiwélishi nurghun kishilerni heyran qalduridiken. Derweqe türkiye hökümiti islam ellirige qarighanda kichikkine bolsimu “Dadil” bolup anche-munche söz qilghan. Emma ularning sözliride éhtiyatchanliq, sipayilik we yumshaqliq bekla éghir. Emma isra'iliye yaki bashqa jaylardiki musulmanlar duch kelgen mesililer heqqide söz qilghanda ajayip keskin bolghan türkiye hökümiti Uyghurlargha kelgende zadila bundaq keskin bolalmighan. Yene bir yaqtin türkiye hökümiti türkiyediki axbarat wasitilirini Uyghurlar heqqidiki témilarda qattiq “Iskenjige alghan” bolghachqa axbaratlarda Uyghur qirghinchiliqi toghrisida küchlük tenqidlerni körgili bolmaydiken. Yéqinqi mezgillerde “Iyi partiyesi” qatarliq bir qisim öktichi partiyeler bu mesilini qayta-qayta otturigha qoyuwatqanliqtin bu jehettiki ehwalda qismen özgirishler barliqqa kélishke bashlighan. Normal bolghan ré'alliqtin élip éytqanda türkiye eslide Uyghur dawasidiki bayraqdar we rehber dölet bolushi kérek bolsimu ré'alliq buning barliqqa kelmigenlikini ashkara namayan qilghan. “Sabah” qatarliq bir qisim chong gézitler yéqinqi yillarda xitay hökümitini maxtaydighan bir qisim maqalilargha köplep orun bergen bolsa, türkiyening özi istratégiyelik munasiwette “Gherbke qarshi, sherqqe mayil” shekil élishqa bashlighan.

Tetqiqatchi érik brawun bu heqtiki mesililer qatarida nöwettiki türkiye-xitay munasiwitining her sahege bolghan tesirinimu alahide otturigha qoydi. Bu mesile heqqide “Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti” ning mu'awin re'isi, xudson institutining tetqiqatchisi nuri türkel söz aldi. . Nuri türkelning bildürüshiche, türkiye hökümitining Uyghurlar heqqidiki meydani türkiye ichi we sirtidiki Uyghurlarni bekmu ümidsizlendürgen. Yene kélip türkiye hökümiti Uyghur dawasini ashkara himaye qilish ornigha bir qisim Uyghur pa'aliyetchilerni teqib astigha alghan. Shu qatarda dunya Uyghur qurultiyi (d u q) ning re'isi dolqun eysa qatarliq Uyghur pa'aliyetchilerning türkiye chégrasidin ötüshi men'i qilin'ghan bolsa, türkiyede héchqandaq köchmenlik höjjiti yoq halda yashawatqan abduqadir yapchandek bezi Uyghur pa'aliyetchilirini qamaqqa alghan. Shu waqitlarda xitay bilen türkiye ‍otturisida jinayetchilerni öz'ara ötküzüp bérish kélishimi tüzülgendin kéyin türkiyediki Uyghurlar buningdin bekmu endishige chüshken. Türlük yollar arqiliq melum bolushiche, hazirghiche az dégendimu 200 neper türkiye puqrasi xitay türmiside qamaqliq bolsimu, türkiye hökümiti bu mesililerni diplomatik söhbette tilgha élishtin özlirini tartip kelmektiken. Gerche türkiye hökümiti birleshken döletler teshkilati munbiride Uyghurlar heqqide söz qilghan bolsimu, shuningdek türkiyediki Uyghurlargha alahide wiza étibari bérilgen bolsimu bularning hemmisi peqet “Insanperwerlik yardimi” da'irisidila bolup kelgen. Shunga bular Uyghurlarni unche xushal qiliwetkidek ishmu emes iken.

Buningdiki sewebler heqqide söz bolghanda mustafa aqyol köp tereplime amillarning buningdiki roli toghrisida alahide toxtaldi. . Uning qarishiche, xitayning türkiyeni iqtisadiy jehettin “Béqindi qiliwélishi” din bashqa türkiyede bekmu omumlashqan “Gherb düshmenliki nezeriyesi” ning selbiy roligha sel qarashqa bolmaydiken. Bu nezeriyede gherb dunyasining qanchilik rezil ikenliki, ularning herqachan suyiqest pilanlaydighanliqi, gherb dunyasining herqachan sherq dunyasigha qarshi yalghan teshwiqat bilen shughullinidighanliqi dégenler alahide orun igileydiken. Bu xil chüshenche türkiye siyasiy sahesini “Sherqqe mayil” bolushqa ündimektiken. Yene kélip bu xil “Gherb düshmenliki” chüshenchisi hökümet bashqurushidiki asasliq gézitlerde yétekchi orunni igileydiken. Idi’‍ologiye jehettiki bu xil mesililermu Uyghurlar mesilisige éghir selbiy aqiwetlerni élip kelmekte iken. Yene bir yaqtin doghu pirinchek qatarliq kommunistlar nahayiti aktip bolup hedése “Ulugh weten” namida maw zédong idiyesini teshwiq qilmaqtiken. Gerche ularning tesirini bek keng we chongqur dégili bolmisimu emma ular bek aktip pa'aliyetlerde bolmaqta. Yene bir yaqtin rosiyemu türkiyeni ‍özige qaritishqa zor küch chiqarmaqtiken. Türkiye iqtisadi jiddiy töwenlewatqan ehwalda ularning xitaygha tayinishi bir hesse ashqan bolsa, kéyinki qétimliq saylamda utturup qoyushtin wayim yewatqan erdoghan hökümiti béyjing bilen bezi mesililerde öz'ara kélishim hasil qilishi éhtimalgha bekmu yéqin iken. Xitay özini qimmet merkizi süpitide otturigha chiqiriwatqan, hakimmutleqliq we yuqiri pen-téxnikiliq nazaretni islam dunyasigha, jümlidin türkiyege kéngeytishni arzu qiliwatqanda köpligen selbiy éhtimalliqqa ishikler échilishi mumkin iken. .

Mustafa aqyol alahide otturigha qoyghan mesililerning biri hazirqi hökümetning 2023-yilidiki omumi saylamda qandaq aqiwetke érishishi boldi. Uning pikriche rejeb tayyip erdoghan hökümiti dawamliq hakimiyet sorisa türkiye hökümitining Uyghur dawasigha bolghan nöwettiki perwasizliq mewqesining dawam qilishi éhtimalgha tolimu yéqin iken. Chünki xitay hökümiti “Yétekchi we bashpanah” bolghan ehwalda türkiyening xitaygha qarshi mewqege ötüshi mumkin emes iken. Gerche türkiye hökümiti özlirining musteqil ikenlikini köp qétim tekitlep kelgen bolsimu, ular rusiye we xitaygha bekmu éghir derijide tayinip qalghan. Türkiyediki iyi partiyesi qatarliq öktichiler toxtimastin Uyghurlar heqqide söz qiliwatqan bolup, Uyghurlar heqqide nahayiti salmaqliq obzorlarni élan qilip kelmektiken. Emma ularning saylamda yéngip hakimiyet béshigha chiqish-chiqalmasliqi bashqa bir mesile iken. Eger ular saylamda hakimiyetni qolgha alalisa türkiyening Uyghurlar heqqidiki siyasetliride bezi özgirishler barliqqa kélishi mumkin iken. Hazirqi ehwalda saylamgha héchkimmu késip birnerse déyelmeydighan bolup, iyi partiyesining ichki qismidimu chéchilangghuluq, pétishmasliq we ittipaqsizliq éghir iken.

Xitay hökümitining iqtisadiy wasite arqiliq türkiyeni béqindi qiliwélishi heqqide nuri türkel alahide toxtaldi. . Uning pikriche xitay hökümiti ottura sherqqe néfit we qoral sodisi arqiliq yéqinlashqan bolsa türkiyege “Bir belwagh bir yol” arqiliq yéqinlashqan. Iqtisadiy wasite arqiliq islam dunyasini özige qaritip bolghan xitay hökümiti türkiyege zor meblegh sélishtin bashqa yene téxnika éksport qilmaqta iken. Mesilen, xu'awéy, zité guruhi dégenler buning tipik misalliri iken. Yawropaning Uyghur diyaridiki mejburiy emgekke keskin qarshi turalmasliqi xitay üchün bir chong yochuq bolup qalmaqta iken. Yene kélip qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisige 120 dölet imza qoyghan bolsimu, Uyghur qirghinchiliqi heqqide qarar alghanlar emdi sekkizge yetken. Emma bularning hemmisi téxi birinchi qedem bolup, qirghinchiliqning dawam qiliwatqanliqigha besh yildin ashqan bolsimu dunya téxiche buning qirghinchiliq yaki emeslikini taliship ‍aware bolmaqtiken.

Melum bolushiche, türkiye-xitay munasiwiti nöwette tolimu murekkep we dawalghush weziyitide turuwatqan bolup, türkiye hökümitining Uyghurlargha qanchilik ige chiqalishi ularning xitaygha qanchilik béqindi bolushi bilen zor derijide munasiwetlik, dep qaralmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet