Xudson söhbiti: “Xitay iqtisadiy kirizisqa yüzlinemdu?”

Muxbirimiz eziz
2022.01.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xudson söhbiti: “Xitay iqtisadiy kirizisqa yüzlinemdu?” Washin'gton shehiridiki “Xudson aqillar merkizi” ning tetqiqatchisi, iqtisadshunas tomas dustérbérg(Thomas J. Duesterberg) Ependi.
hudson.org

Xitay iqtisadi heqqide söz bolghanda kishilerning yadigha 1978-yili xitay rehbiri déng shyawpingning bashlamchiliqida ijra qilinishqa bashlighan bir qatar yéngi iqtisadiy siyasetler tüpeylidin xitayda tedriji halda iqtisadiy jughlanmining peyda bolushqa bashlighanliqidek omumiy menzire kélidu. Emma washin'gton shehridiki “Xudson aqillar merkizi” ning tetqiqatchisi, iqtisadshunas tomas dustérbérgning “Xitay seddichinidiki iqtisadiy dezler” namliq doklatida almashturush sodisidin payda élishni asas qilghan xitay iqtisadining qisqa we uzun mezgilllik mewjutluqi duch kéliwatqan bir qatar mesililer pakitlar asasida sherhilen'gen. Yéqinda xudsun inistitutida ötküzülgen xitay iqtisadining nöwettiki ehwali hemde uning kelgüsi tereqqiyati heqqidiki muhakime yighini mushu doklatni chöridigen halda dawam qildi.

Muhakime yighinida xudsun institutining tetqiqatchisi nadiya shadlow xanim aldi bilen söz élip, xitay iqtisadining omumiy ehwali heqqide toxtaldi. Bolupmu shi jinping hakimiyetni qolgha alghandin buyanqi iqtisadiy sahediki mutleq kontrolluq we uzun mezgillik iqtisadiy qurulma sahesidiki da'ir bir qatar mesililer, bolupmu nopus nisbitidiki yashan'ghanlar sanining éship méngishi hemde iqtisadni algha siljitquchi ijadchanliqning omumiyüzlük kemchil bolushi qatarliq amillarning emiliyette del xitay iqtisadini böhran'gha bashlawatqanliqi qatarliq birnechche ghol mesililerni tekitlep ötti. Andin kéyin bu heqtiki ré'alliq toghrisida söz qilishni mutexesisslerge hawale qildi.

Közge körün'gen iqtisadshunas, stanford uniwérsitétining sabiq dotsénti tom dustérbérg shu qatarda söz élip, xitay iqtisadidiki birnechche halqiliq amillar heqqide toxtaldi. Uning qarishiche, nöwette xitay iqtisadi sahesining shi jinping kontrolluqidiki xitay kompartiyesining bir qolluq nazaritide bolushi xitaydiki iqtisadiy kirizisning menbesi iken. Birinchidin, nechche on yillap dawam qilghan “Pilanliq tughut” siyasiti xitay nopusini ünümlük kontrol qilish bilen birge nopus sahesidiki birqatar ejellik mesililerni shekillendürgen. Bolupmu yashan'ghanlar sanining köpiyishi kelgüsi kelgüsi 15 yilda az dégendimu 15 pirsent ashidiken, shuninggha mas halda xizmet yéshidikilerning sanimu 15 pirsent kémiyidiken. Mushu sür'et boyiche mangghanda, 2050-yiligha barghanda az dégendimu 500 milyon xitay nopusi 60 yashning üstidiki kishilerge aylinidighan bolup, döletning maddiy jehettin yardem bérishige muhtaj bolidiken. Ikkinchidin, xitaydiki ijtima'iy parawanliq we tibbiy kütünüsh sistémisi gherp dunyasigha sélishturghanda asasiy jehettin tereqqiy qilmighan halette bolghanliqi üchün, bu xil ré'alliq nöwette milyonlarche insanni kelgüsining ghémini qilish yüzisidin tapqan pulini xejlimestin yighip qoyushqa ündimekte iken. Bu bolsa shi jinping tekitlewatqan “Öz-özini qamdash sheklidiki istémalchilarni nishan qilish” iqtisadiy endizisige éghir xirislarni peyda qilmaqta iken. Üchinchidin, xitaydiki iqtisadiy kirim saheside mewjut boluwatqan éghir tengsizlik nöwette barghanséri zoraymaqta iken. Bolupmu yéza-qishlaqlar bilen sheherlerning perqi bekmu zor bolmaqta iken. Nöwette bu xil tengsizlik ma'arip we ishqa orunlishish sahesige, shuningdek jinsiy perq we xitay bolmighan milletlerni kemsitishke kéngeymekte iken. Bu xildiki tengsizlikning éship méngishi omumiy jehettin bir ortaq naraziliqqa zémin hazirlimaqta iken.

Tom dustérbérgning qarishiche, bu üch xil amildin bashqa yene qoshumche orundiki ikki xil “Yétishsizlik” nöwette xitay iqtisadining péyini sirqiratmaqta iken. Biri, xitayning ishlepchiqirishni asas qilghan iqtisadi ötken nechche on yil mabeynide hawa, su we tupraqni éghir derijide bulghighan bolup, yéza-igilik döliti bolghan xitay üchün ejellik ajizliqlarni peyda qilmaqta iken. Ikkinchisi, xitayda nöwette xam eshya menbesining qurup kétishi barghanséri ashkara bolmaqta iken. Bolupmu ashliq, énérgiye we minéral maddilarning kemchilliki xitayning sana'et sistémisini xoritip qoymaqta iken. Xitay hökümiti bu jehettiki yétishsizlikni “Bir belwagh bir yol” qurulushi arqiliq toldurup kétishke urun'ghan bolsimu, emma nöwette bu qurulush mahiyette dunyaning xitay bilen bolghan ariliqini barghanséri zoraytip mangmaqta iken. Téximu muhimi, shi jinpingning ötken on yil mabeynide barghanséri yuquri pellige chiqqan hakimmutleqliqi xitayning iqtisadiy sahesidiki ijadiyliq yüzlinishini tüp yiltizidin qurutiwetken. Bolupmu shi jinping otturigha qoyghan “Hemmige kompartiye rehberlik qilish” dégen aliy yolyoruq boyiche, xitaydiki herqandaq shirket-karxanilar nöwette iqtisadiy jehettiki yüksilishke emes, eksiche shirket rehberlik qatlimida kompartiye emeldarlirining nisbitini ashurushqa zéhén qoymaqta iken. Xitay iqtisadi sahesidiki “Köpük” dep atiliwatqan öy-mülük sodisi nöwette amérika we yawropadiki sewiyedin nechche hesse éghir halda “Köpükning yérilishi” ni bashtin kechürmekte iken. Dunya miqyasida omumlishiwatqan reqemlik (digital) ishlepchiqirish sahesi shi jinpingning rehberlik endizisi bilen sighishalmighanliqtin xitayda zor cheklimige uchrimaqta iken. Mushu bir qatar sewebler tüpeylidin nöwette xitay iqtisadi milliy ishlepchiqirish omumi qimmiti (GDP) ni bir som (yüen) ashurush üchün yette somdin toqquz somghiche serp qilidighan halgha chüshüp qalghan. Bu hal bolsa 1990-yilliri bir somdin ikki somghiche bolghan iken.

Bu qétimqi söhbetning yene bir ishtirakchisi “Sarghuch xitayche kitablar” aqillar merkizining qurghuchiliridin biri, iqtisadshunas lilend millér idi. U özining tom dustérbérgning pikrige asasiy jehettin qoshulidighanliqini bildürüsh bilen birge xitay iqtisadining nöwettiki omumiy sewiyisini eng yuquri pellidin töwenleshke yüzlinish, dep teripleshke bolidighanliqini, ötken 20 yilda xitay iqtisadi rastinla san jehette ashqan bolsimu, shuninggha mas halda ghayet zor siyasiy, ijtima'iy we iqtisadiy ze'iplikke zémin hazirlighanliqini sözlep ötti. Emma uning qarishiche, bu bir qatar menfiy amillar xitay iqtisadini kirizisqa yüzlendürüshi pütünley mümkin bolsimu emma xitay iqtisadini keskinlik bilen halak qiliwétish derijiside emes iken. Chünki xitayning özi yéza igilik döliti bolup, soda iqtisadi bilen mewjut bolidighan amérika yaki yawropagha oxshimaydiken. Shunga iqtisadiy kirizisning herqandaq ipadisi körülgende xitay buni “Xitayche alahidilik” boyiche yamap kétiwéridiken. Bu nuqtidin alghanda bundin kéyinki amérika-xitay munasiwitide amérika hökümiti mushu amillarni nezerge alghan halda öz siyasitini tengshishi lazim iken.

Melum bolushiche, xitay rehbiri shi jinping ötken yillardin buyan “Öz küchige tayinip ish körüsh” dégen mezmundiki kona “Inqilabiy sho'ar” ni köp qétim tekrarlighan bolup, beziler buni xitay kompartiyesi merkiziy komitétining bundin kéyinki iqtisad sahesige yollighan omumiy xaraktérlik uchuri, dep qarimaqta iken. Shundaqla xitay iqtisadining bundin kéyinki tereqqiyat ehwali heqqide nöwette köpligen muhakime pikirliri otturigha chiqmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.