Балиларниң қәлбидики икки җумһурийәт

Обзорчимиз абдувәли аюп
2020-11-27
Share
jumhuriyet-bayraq-bostun.jpg Шәрқий түркистанниң икки җумһурийитини хатириләш мунасивити билән америка массачустес штатиниң мәркизи бостунда өткүзүлгән "шәрқий түркистан байриқи" ни чиқириш мурасимида хатирә сүрәт. 2020-Йили 12-нояби.
Photo: RFA

Ғәрбниң бүгүнки әркин җәмийитидә яшаватқан уйғур пәрзәнтләр билән әсир вәтинимиз шәрқи түркистан һәққидә әсра болуш маңа ойлап бақмиған йеңилиқларни бәхш әтти. Балиларниң тарихта ғәлибилик қурулған җумһурийәтлиримиздин пәхирләнгән тәбәссуми, оңушсизлиққа учриған дөләтлиримизниң қисмити һәққидә ойлинишлири, азаблиқ теңирқашлири маңа бир үмидниң бешаритини бәхшәндә қилди. Әҗдадларниң талапитидин дәртләнгән балилар маңа "бала, қилған иши чала" дегән кона мақалниң орниға "ата ғора йесә, балиниң чиши қамапту" дегән миң йиллиқ һекмәтни әсләтти.

2020-Йили 15-ноябир күни америка мустәқиллиқ һәрикитиниң башлиниш нуқтиси дәп қарилидиған "деңизға чай төкүш вәқәси" йүз бәргән шәһәр бостонда яшайдиған уйғур балилар билән тарихта мустәқиллиқ җакарлиған дөләтлиримиз һәққидә муңдаштуқ. Америкиниң дуняға даңлиқ харвард, стәнфорд, йел вә массачостис техника институти қатарлиқ алий билим юртлири орунлашқан шәһәрдә истиқбалимиз үчүн тиришиватқан боғунлар билән тарихтин йолға чиқип кәлгүсини пилан қилиш пурситимиз болди.

Мән лексийәни башлаштин бурун балилардин бир дөләт болуш үчүн немиләрниң болуши шәртликини сориған болдум. Балиларниң җаваби бир бирини толуқлиди. Бири земин деди, йәнә бири армийә, бири һөкүмәт деди, йәнә бири асаси қанун деди, бири хәлқ деди йәнә бири парламент. Ахири биз ортақ җавабни тепип тапқан болдуқ. юқириқиларниң һәммиси болуши керәк икән. Әмма әң муһим шәрт милләт икән.

Балилар сориған соаллардин қарисам улар 87 йил вә 76 йил бурун қурулған икки җумһурийитимизниң зади қандақ бир дөләт болғанлиқиға қизиқидикән. Мән уларға биринчи җумһурийитимизниң худди германийәгә охшаш президент дөләтниң символи болидиған, һөкүмәтни баш министир башқуридиған парламентлиқ демократийәни асас қилған бир сиясий түзүмни орнатқанлиқини ейтип бәрдим. Уларға йәнә иккинчи җумһурийитимизниң худди һазирқи америка билән охшаш һөкүмәтни президент башқуридиған, президентни хәлқ сайлайдиған бир түзүмни йолға қойғанлиқини чүшәндүрдүм.

Балилар икки җумһурийәт дәвридә армийәниң болған болмиғанлиқини сориди. Мән уларға иккила җумһурийәтниң армийәси болғанлиқини, биринчи җумһурийәтниң 7 миң әтрапида, иккинчи җумһурийәтниң 30 миң әтрапида әскәрдин тәшкилләнгән армийә барлиқини сөзләп бәрдим. Уларға биринчи җумһурийәтниң қомандани мәхмут муһитиниң дөләт маршимизни язған мәмтили әпәндимгә һамийлиқ қилғанлиқини, иккийләнниң маслишиши билән шәрқий түркистанда пәнни мәктәп ечиш долқуни қозғалғанлиқини сөзләп бәрдим. Уларға мәмтили әпәнди билән мәхмут муһитилар тәрбийәлигән оқуғучиларниң иккинчи җумһурийитимизни қурушқа асас салғанлиқини, уларниң һәтта хитай компартийәси дөлитимизни бесивалғандин кейинму америка қошма штатлиридәк бир уйғур штати қуруш арзусидин ваз кәчмигәнликини чүшәндүрүп қойдум.

Балиларниң қизиққан йәнә бир нуқтиси қанун болди. Улар "бизниң дөлитимизниңму асаси қанунимиз болғанму?" дәп сорашти. Мән биринчи җумһурийәтниң 30 маддилиқ асаси қануни болғанлиқини, иккинчи җумһурийәтниң 9 маддилиқ асасий программиси болғанлиқини изаһлап өттүм. Аримизда иккинчи җумһурийәттә қолланған асаси қанунниң немә үчүн аран 9 мадда икәнлики талаш тартиш қилинди. Мән уларға америка қошма штатлири асасий қануниниңму аран 7 мадда икәнликини чүшәндүрүп маддиларниң көп азлиқиниң муһим әмәсликини шәрһләп чиққан болдум.

Тарихта қурулған икки дөлитимизниң бәрбат болуш сәвәби һәммәйләнни қизиқтурған соал болди. Мән җавабқа балиларни риғбәтләндүрдүм. Иттипақсизлиқ дегәнләр болди, тәслимчилик дегәнләрму чиқти, ичимиздики дүшмәнләрниң зиянкәшликиму сөзләнди. Ахирида муназирә қилип байқиғинимиз дуняға һаким күчләрниң муһим рол ойниғанлиқиға қайил болуп қалдуқ. Дуняни аввал әнглийәдин, андин америкадин талашқан русийә җаһангирлири тәқдиримизниң пичилишида һәл қилғуч рол ойниған икән, дейиштуқ.

Балиларниң әң қизғин муназирә қилған соали: җумһурийитимиз қайта қуруламду? тутқун қериндашлар қутуламду? дегән икки соал болди. Буниңға уйғар, әлтекин, назилә қатарлиқ балилар наһайити қизғин аваз қошти. Уларчә тутқун туғқанлар қутулидикән. Бизниң дөлитимиз қайта қурулидикән. Бири тарихта бизниң икки җумһурийитимизни тамар қилған совет русийә империйәсиниң күчи һазир бизниң кәлгүсимизни бәлгиләшкә арилашқудәк имкандин мәһрум икән. Бүгүнки дүшмән-хитай коммунист һакимийити дуняда әрзан мал, хам әшя, қорал ярақ сетиш билән җан бақидикән. Пән вә техникида йәнила америка, японийә вә явропа қитәсидики әлләргә тайинидикән. Хитайниң демократийәни инкар қилип дуняға мустәбит түзүмни яймақчи болуши дунядики демократик әлләрниң қәтий қаршилиқиға учримақтикән. Һазирқи дуня тәртипидә хитай америкиға вә явропаға тәһдит салмақтикән. Тарихимизни қараңғу қилған русийәниң аҗизлиши вә бүгүнки хитайниң демократийәниң дүшминигә айлиниши бизгә тарихи пурсәт икән. Шуңа дөлитимиз қурулидикән, қериндашлар қутулидикән.

Мән 20 әтрапидики, бир бүйүк ғайә әтрапиға йиғилған, бир мүшкүл бурч һәққидә баш қатуруватқан бир топ балиларниң арисида өзүмни бир оқуғучидәк һес қилип қалдим. Улар мәндин сориған соалларниң җавабини билидикән. Улар ата-анилири йиғлимайдиған бир күнни арзу қилидикән. Улар бова-момиларни бәхтлик қилидиған, җийәнлири билән әркин яшайдиған, инсан кимлики, дини, ирқи вә мәдәнийити сәвәблик җазаланмайдиған бир һөр маканға тәшна икән. Улар шуниңға тәйярлиқ қилип һәрикәттә икән. Улар мәктәпләрдә шу һәқтә лексийә сөзлимәктә, мәһәллиләрдә шу һәқтә баш қатурмақта, кутупханиларда шу һәқтә издәнмәктә икән.

Ахирида мән шуни дәп лексийәни түгәттим: "балилар, биз тарихта қурулған җумһурийәтлиримиздин мәһрум қалғинимиз үчүн биримиз он йил бурун йәнә биримиз бәш йил кейин вәтәндин айрилишқа мәҗбур болдуқ. Дөләтсизлик сәвәбидин ят әлләрдә сәргәрданларға айлинип қалдуқ. Биз бүгүн әҗдадлардин мирас қалған тупрақлардин мәһрум болдуқ, һазир милйонлиған уйғурниң һөрлүки йоқ, һаяти хәвптә, күнлири қорқунчлуқ қамақларда өтүватиду. Улар қутуламду? дөлитимиз қуруламду? биз лексийә башланғанда бир дөләт болуш үчүн неминиң әң муһим амиллиқи һәққидә келишип болған, у болсиму милләт, уйғур аталған сән, у вә мән. Бизла тиришидикәнмиз қериндашларни қутқузимиз, шәрқий түркистанни мениң дәйдиған милләтла мәвҗут болидикән мустәқиллиқни һаман қолға алимиз. Шуңа соал ‹җумһурийтимиз қайқа қуруламду, қамақтикиләр қутуламду әмәс?, җумһурийитимизни үчинчи қетим қандақ қуримиз, қамақтикиләрни қандақ қутқузимиз ?'болуши керәк. Уйғурни қутқузуш вә җумһурийәт қурушни мушу екран алдидики һәммәйлән бирликтә вуҗудқа чиқиримиз".

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт