Balilarning qelbidiki ikki jumhuriyet

Obzorchimiz abduweli ayup
2020-11-27
Share
jumhuriyet-bayraq-bostun.jpg Sherqiy türkistanning ikki jumhuriyitini xatirilesh munasiwiti bilen amérika massachustés shtatining merkizi bostunda ötküzülgen "Sherqiy türkistan bayriqi" ni chiqirish murasimida xatire süret. 2020-Yili 12-noyabi.
Photo: RFA

Gherbning bügünki erkin jem'iyitide yashawatqan Uyghur perzentler bilen esir wetinimiz sherqi türkistan heqqide esra bolush manga oylap baqmighan yéngiliqlarni bexsh etti. Balilarning tarixta ghelibilik qurulghan jumhuriyetlirimizdin pexirlen'gen tebessumi, ongushsizliqqa uchrighan döletlirimizning qismiti heqqide oylinishliri, azabliq téngirqashliri manga bir ümidning bésharitini bexshende qildi. Ejdadlarning talapitidin dertlen'gen balilar manga "Bala, qilghan ishi chala" dégen kona maqalning ornigha "Ata ghora yése, balining chishi qamaptu" dégen ming yilliq hékmetni esletti.

2020-Yili 15-noyabir küni amérika musteqilliq herikitining bashlinish nuqtisi dep qarilidighan "Déngizgha chay töküsh weqesi" yüz bergen sheher bostonda yashaydighan Uyghur balilar bilen tarixta musteqilliq jakarlighan döletlirimiz heqqide mungdashtuq. Amérikining dunyagha dangliq xarward, stenford, yél we massachostis téxnika instituti qatarliq aliy bilim yurtliri orunlashqan sheherde istiqbalimiz üchün tirishiwatqan boghunlar bilen tarixtin yolgha chiqip kelgüsini pilan qilish pursitimiz boldi.

Men léksiyeni bashlashtin burun balilardin bir dölet bolush üchün némilerning bolushi shertlikini sorighan boldum. Balilarning jawabi bir birini toluqlidi. Biri zémin dédi, yene biri armiye, biri hökümet dédi, yene biri asasi qanun dédi, biri xelq dédi yene biri parlamént. Axiri biz ortaq jawabni tépip tapqan bolduq. Yuqiriqilarning hemmisi bolushi kérek iken. Emma eng muhim shert millet iken.

Balilar sorighan so'allardin qarisam ular 87 yil we 76 yil burun qurulghan ikki jumhuriyitimizning zadi qandaq bir dölet bolghanliqigha qiziqidiken. Men ulargha birinchi jumhuriyitimizning xuddi gérmaniyege oxshash prézidént döletning simwoli bolidighan, hökümetni bash ministir bashquridighan parlaméntliq démokratiyeni asas qilghan bir siyasiy tüzümni ornatqanliqini éytip berdim. Ulargha yene ikkinchi jumhuriyitimizning xuddi hazirqi amérika bilen oxshash hökümetni prézidént bashquridighan, prézidéntni xelq saylaydighan bir tüzümni yolgha qoyghanliqini chüshendürdüm.

Balilar ikki jumhuriyet dewride armiyening bolghan bolmighanliqini soridi. Men ulargha ikkila jumhuriyetning armiyesi bolghanliqini, birinchi jumhuriyetning 7 ming etrapida, ikkinchi jumhuriyetning 30 ming etrapida eskerdin teshkillen'gen armiye barliqini sözlep berdim. Ulargha birinchi jumhuriyetning qomandani mexmut muhitining dölet marshimizni yazghan memtili ependimge hamiyliq qilghanliqini, ikkiylenning maslishishi bilen sherqiy türkistanda penni mektep échish dolquni qozghalghanliqini sözlep berdim. Ulargha memtili ependi bilen mexmut muhitilar terbiyeligen oqughuchilarning ikkinchi jumhuriyitimizni qurushqa asas salghanliqini, ularning hetta xitay kompartiyesi dölitimizni bésiwalghandin kéyinmu amérika qoshma shtatliridek bir Uyghur shtati qurush arzusidin waz kechmigenlikini chüshendürüp qoydum.

Balilarning qiziqqan yene bir nuqtisi qanun boldi. Ular "Bizning dölitimizningmu asasi qanunimiz bolghanmu?" dep sorashti. Men birinchi jumhuriyetning 30 maddiliq asasi qanuni bolghanliqini, ikkinchi jumhuriyetning 9 maddiliq asasiy programmisi bolghanliqini izahlap öttüm. Arimizda ikkinchi jumhuriyette qollan'ghan asasi qanunning néme üchün aran 9 madda ikenliki talash tartish qilindi. Men ulargha amérika qoshma shtatliri asasiy qanuniningmu aran 7 madda ikenlikini chüshendürüp maddilarning köp azliqining muhim emeslikini sherhlep chiqqan boldum.

Tarixta qurulghan ikki dölitimizning berbat bolush sewebi hemmeylenni qiziqturghan so'al boldi. Men jawabqa balilarni righbetlendürdüm. Ittipaqsizliq dégenler boldi, teslimchilik dégenlermu chiqti, ichimizdiki düshmenlerning ziyankeshlikimu sözlendi. Axirida munazire qilip bayqighinimiz dunyagha hakim küchlerning muhim rol oynighanliqigha qayil bolup qalduq. Dunyani awwal en'gliyedin, andin amérikadin talashqan rusiye jahan'girliri teqdirimizning pichilishida hel qilghuch rol oynighan iken, déyishtuq.

Balilarning eng qizghin munazire qilghan so'ali: jumhuriyitimiz qayta qurulamdu? tutqun qérindashlar qutulamdu? dégen ikki so'al boldi. Buninggha uyghar, eltékin, nazile qatarliq balilar nahayiti qizghin awaz qoshti. Ularche tutqun tughqanlar qutulidiken. Bizning dölitimiz qayta qurulidiken. Biri tarixta bizning ikki jumhuriyitimizni tamar qilghan sowét rusiye impériyesining küchi hazir bizning kelgüsimizni belgileshke arilashqudek imkandin mehrum iken. Bügünki düshmen-xitay kommunist hakimiyiti dunyada erzan mal, xam eshya, qoral yaraq sétish bilen jan baqidiken. Pen we téxnikida yenila amérika, yaponiye we yawropa qit'esidiki ellerge tayinidiken. Xitayning démokratiyeni inkar qilip dunyagha mustebit tüzümni yaymaqchi bolushi dunyadiki démokratik ellerning qet'iy qarshiliqigha uchrimaqtiken. Hazirqi dunya tertipide xitay amérikigha we yawropagha tehdit salmaqtiken. Tariximizni qarangghu qilghan rusiyening ajizlishi we bügünki xitayning démokratiyening düshminige aylinishi bizge tarixi purset iken. Shunga dölitimiz qurulidiken, qérindashlar qutulidiken.

Men 20 etrapidiki, bir büyük ghaye etrapigha yighilghan, bir müshkül burch heqqide bash qaturuwatqan bir top balilarning arisida özümni bir oqughuchidek hés qilip qaldim. Ular mendin sorighan so'allarning jawabini bilidiken. Ular ata-aniliri yighlimaydighan bir künni arzu qilidiken. Ular bowa-momilarni bextlik qilidighan, jiyenliri bilen erkin yashaydighan, insan kimliki, dini, irqi we medeniyiti seweblik jazalanmaydighan bir hör makan'gha teshna iken. Ular shuninggha teyyarliq qilip herikette iken. Ular mekteplerde shu heqte léksiye sözlimekte, mehellilerde shu heqte bash qaturmaqta, kutupxanilarda shu heqte izdenmekte iken.

Axirida men shuni dep léksiyeni tügettim: "Balilar, biz tarixta qurulghan jumhuriyetlirimizdin mehrum qalghinimiz üchün birimiz on yil burun yene birimiz besh yil kéyin wetendin ayrilishqa mejbur bolduq. Döletsizlik sewebidin yat ellerde sergerdanlargha aylinip qalduq. Biz bügün ejdadlardin miras qalghan tupraqlardin mehrum bolduq, hazir milyonlighan Uyghurning hörlüki yoq, hayati xewpte, künliri qorqunchluq qamaqlarda ötüwatidu. Ular qutulamdu? dölitimiz qurulamdu? biz léksiye bashlan'ghanda bir dölet bolush üchün némining eng muhim amilliqi heqqide kéliship bolghan, u bolsimu millet, Uyghur atalghan sen, u we men. Bizla tirishidikenmiz qérindashlarni qutquzimiz, sherqiy türkistanni méning deydighan milletla mewjut bolidiken musteqilliqni haman qolgha alimiz. Shunga so'al 'jumhuriytimiz qayqa qurulamdu, qamaqtikiler qutulamdu emes?, jumhuriyitimizni üchinchi qétim qandaq qurimiz, qamaqtikilerni qandaq qutquzimiz ?'bolushi kérek. Uyghurni qutquzush we jumhuriyet qurushni mushu ékran aldidiki hemmeylen birlikte wujudqa chiqirimiz".

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet