Ilham toxti mesilisi yawropa metbu'atlirida

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2014-04-09
Élxet
Pikir
Share
Print
5-Féwral ghulja weqesining 17 yilliqi munasiwiti bilen ötküzülgen namayishta ilham toxti mesilisimu asasiy téma boldi. 2014-Yili 5-féwral, myunxén.
5-Féwral ghulja weqesining 17 yilliqi munasiwiti bilen ötküzülgen namayishta ilham toxti mesilisimu asasiy téma boldi. 2014-Yili 5-féwral, myunxén.
RFA/Ekrem

Ilham toxti mesilisi gherb axbarat wasitilirining da'imliq témisi bolmaqta. Jewher ilhamning 8-aprél amérika awam palatasidiki guwahliq bérish yighinida qilghan sözliri ilham toxti mesilisini yawropa axbarat sahesining yene bir qétim semige saldi.

9-Aprél küni "Gérmaniye dolqunliri"qatarliq bir qisim axbarat qanalliri jewher ilhamning 8-aprél amérika awam palatasidiki guwahliq bérish yighinida qilghan sözlirini tutqa qilip turup, bu yil 15-yanwar küni béyjingda qolgha élin'ghan musteqil tetqiqatchi ilham toxti toghrisidiki melumatlarni keng tarqatti. Ilham toxti qolgha élin'ghandin kéyin amérika we yawropa birliki jiddiy inkas bildürüpla qalmay, xelq'ara kishilik hoquq organlirimu her türlük inkas, bayanatlarni élan qilip uning derhal qoyup bérilishini telep qilishqan idi.

Hazirgha qeder yawropadiki gérmaniye, firansiye, italiye, en'gliye, shwétsariye, shiwétsiye, awstriye qatarliq onlighan döletning asasliq axbarat wasitiliride ilham toxti toghrisida köp sanda uchur we maqaliler élan qilindi. Bularda ilham toxti obrazi omumen xitaydiki eng mötidil bir öktichi süpitide eks etti. Amérika qelemkeshler birliki 21-mart uninggha yéziqchiliq mukapati bergenlikini élan qilghandin kéyin, uning obrazi téximu ijabiy tüs aldi. Emma ilham toxti xitay teripidin artilghan "Döletni parchilash"betnami bilen istiqbali qarangghu halda hélimu xitay türmiside yatmaqta.

Axbaratchilar "Béyjing hökümiti soda we énérgiye menpe'etlirini kapaletke ige qilish üchün Uyghur élining muqimliqigha éhtiyaji barliqini yaxshi bilidu, ular bu muqimliqni qattiq basturush yoli arqiliqla emelge ashurmaqchi boluwatidu"dep yézishmaqta we ilham toxtining atalmish "Döletni parchilash"jinayitige a'it delil-ispatni xitay hökümitining hazirgha qeder ashkariliyalmighanliqi seweblik, xitayni mesxire qilishmaqta.

Yawropada yashawatqan Uyghur ziyaliysi choghluq xanim, ilham toxti mesilisige nisbeten gherbliklerning jiddiy diqqette bolushidiki bezi sewebler heqqide toxtilip ötti. U sözide, tinchliq sheklidiki qarshiliqning xitayda mutleq meghlubiyet bilen axirlishidighanliqi toghrisida nurghun delillerning barliqini, ilham toxti we abduweli ayuplarning qolgha élinishining Uyghurlar üchün axirqi bir signal ikenlikini otturigha qoydi.

Derweqe, yawropa axbarat qanallirida ilham toxti heqqide élan qilin'ghan köpligen maqalilerde, xuddi uning qizi jewher ilham 8-aprél amérika awam palatasidiki guwahliq bérish yighinida éytqandek,"Ilham toxti zorawanliqni teshebbus qilidighan shexs emes, belki Uyghur-xitay otturisidiki milliy ziddiyetning tereqqiy qilip, étnik qirghinchiliq derijisige kötürülüp kétishning aldini élishqa tirishqan we xitayning Uyghur wetinide yürgüzüwatqan xata siyasetlirini tenqidligen bir zat"süpitide tonushturuldi.

Mesilen: "Yéngi zurük géziti"28-féwraldiki "Chektin ashqan qizil siziq" namliq maqaliside, ilham toxtining xitay hökümiti Uyghurlargha qarita yolgha qoyuwatqan hésabsiz cheklimilerning qurbanigha aylinip ketken kishilikini eskertti.

"Bérlin géziti" bolsa 26-marttiki "Béyjinggha shinjangning bayliqliri kérek, ademliri kérek emes" namliq maqaliside, ilham toxtigha oxshash mötidil öktichilermu qamaqqa élin'ghan teqdirde, Uyghurlarning öz naraziliqini zorawanliqqa tayinip ipadileshtin bashqa charisi qalmaydighanliqini otturigha qoydi we béyjing hökümitining Uyghurlar mesilisini soghuqqanliq, idrak bilen bir terep qilish yolini tallimay, zorluqqa zorluq bilen taqabil turush yolini talliwalghanliqini ipadilidi.

"Gérmaniye dolqunliri" ning 28-féwraldiki ilham toxti heqqide yézilghan "Qepeske qamalghan ziyaliyning wijdani" namliq xewiride, shi jinping textke chiqqandin buyan ilham toxtigha oxshash siyasiy aktiplardin 200 ge yéqin kishining tömür qepes sayiside ghayib bolup ketkenlikini tilgha aldi. Xewerde, ilham toxtining ötken yili tyenenménde yüz bergen partlitish weqesi munasiwiti bilen muxbirlarning ziyaritini qobul qilghanda "Uyghurlar bügün uchrawatqan zulum, 200 yildin buyanqi eng qattiq derijige yetti, hetta fé'odal impériye dewridimu, maw zédung zamanidimu Uyghurlar hazirqidin bekrek erkin idi" dégenliki eskertildi.

Chet'eldiki Uyghur ziyaliyliri we Uyghur siyasiy teshkilatlirimu ilham toxti mesilisige jiddiy köngül bölmekte. Ular qanche qétimliq siyasiy yighilish we namayishlirida ilham toxtining süriti chaplan'ghan lozunkilarni kötürüp, öz naraziliqlirini namayan qilishti.

Toluq bet