Mutexessis fransiz: xitay kompartiyesining iqtisad modélini dunyagha teshwiq qilishqa erzimdu?

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2016-01-21
Share
xitay-iqtisad-modeli-maqale.jpg Yaponiyedin chiqidighan "Heptilik xewerler" zhurniligha bésilghan "Xitay kompartiyesining iqtisad modélini dunyagha teshwiq qilishqa bolamdu?" serlewhilik maqale.
RFA/Qutluq

Yaponiyedin chiqidighan "Heptilik xewerler" zhurnilining yéqinqi sanida amérikiliq xelq'ara munasiwetler mutexessisi fransiz fukuyamaning "Xitay kompartiyesining iqtisad modélini dunyagha teshwiq qilishqa bolamdu?" serlewhilik maqalisi élan qilin'ghan. Maqalide xitayning siyasiy iqtisadni we shundaqla shi jinpingning "Bir belwagh bir yol" istratégiyelik pilanini dunyagha teshwiq qilish mesilisi heqqide bir qatar etrapliq mulahiziler élip bérilghan.

Amérika stanford uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler tetqiqat merkizining tetqiqatchisi, mutexessis fransiz fukuyama maqaliside hazirqi waqitta xitayning dunyagha "Bir belwagh bir yol" istratégiyesini küchlük teshwiq qiliwatqanliqini shundaqla nöwette xelq'arada amérika, xitay, yawropa elliri otturisida yéngidin bir meydan iqtisadiy meblegh sélish musabiqisining bashlinish aldida turghanliqini otturigha qoyghan.

Uning qarishiche, xitayning iqtisadiy sür'iti astilap, milliy daramiti üzlüksiz töwenlep hazirqi waqitning özide 7% chüshken, buning tüp sewebi shi jinping "Bir belwagh bir yol" qurulushidin ibaret ulughwar ghayisini emelge ashurush üchün xitayning "Asiya ul eslihelerge meblegh sélish bankisi" qarighularche pilansiz halda tash yol, tömür yol, gaz yoli qatarliq qurulush türlirige ghayet zor meblegh sélip, dölet xezinisini quruqdap qoyghanliqidin ibaretken.

Fransiz fukuyamaning éytishiche, xitay "Bir belwagh bir yol" iqtisad modélini ottura we jenubiy amérika, afriqa ellirige teshwiq qilghan. Neziriyede déyiliwatqan yéngi yipek yoli qurulush istratégiyesi emeliyettin köp yiraq bolup, mundaqche éytqanda, iqtisadiy meblegh sélish asasen sana'etke qaritilghan. Bu dégenlik sana'et qurulushlirini matériyal bilen teminlesh emes, belki özidiki bir qisim sana'et zawutlirini chet'elge yötkeshni körsitidiken.

Uning közitishiche, xitayning bu xil özgiche iqtisad modéli amérika we yawropaning iqtisadi meblegh sélish modélliridin köp perqliq bolup, xitay herqandaq bir döletke meblegh salghanda shu yerning tömür yol qatnash, ayrodrom, déngiz porti, éléktr sana'itige meblegh sélip astirtin shu döletning sana'itini monopol qilishni pilanlaydiken.

Amérika, yawropa elliri bolsa bu xil meblegh sélish usulliridin özlirini izchil qachurup kelgen bolup, ular asasliqi jem'iyet parawanliqi, ana-balilar saghlamliqi qatarliq türlerge meblegh sélishni nishan qilidiken.

Mutexessis fransiz fukuyamaning bildürüshiche, amérika we yawropa ellirining bu xil meblegh istratégiyesini xelq'arada addiy, biraq iqtisadiy ünümi yuqiri bolghan kelgüsige meblegh sélish usuli dep ataydiken.

Maqalide: "Xitayning 'bir belwagh bir yol' istratégiye pilani hindonéziyedin polshaghiche bolghan ariliqta ghelibe qilalisa, andin xitay iqtisadiy nepke érisheleydu. Biraq hazirqi xitay iqtisadidin qarighanda xitay éytiwatqan 'bir belwagh bir yol' istratégiyesining nezeriyisi bilen xitay iqtisadining emeliyiti köp perqliq" dep teripligen.

Tetqiqatchi fransiz fukuyama, xitayning "Bir belwagh bir yol" istratégiyesi xitay kompartiyesining kontrolluqidiki xitay dölitide iqtisadiy nepke ériship ghelibe qazan'ghan bilen, buning démokratik ellerde iqtisadiy ünüm yaritishi we muweppeqiyet qazinishidin ümid yoq dep qaraydiken. Chünki, démokratik ellerdiki ichki toqunush, qozghilang dégendek démokratik heriketlerning üzlüksiz élip bérilishi xitayning bu döletlerge salghan mebleghlirini weyran qiliwétidiken.

Uning déyishiche, xitay özining qoshnisi bolghan pakistan bilen qazaqistan'gha bir qisim mebleghlerni sélip hazirche az tola iqtisadiy nepke érishken bolsimu, biraq, afghanistandiki kan échishqa salghan köpligen mebleghliri talibanlarning hökümetke qarshi élip barghan türlük hujumliri sewebidin hazirche peqetla bir izidila toxtap qalghan.

Fransiz fukuyamaning közitishiche, ottura asiyadiki türkiy milletler, islam döletliridiki musulmanlar xitayning Uyghur aptonom rayonidiki Uyghur musulmanlirining diniy étiqadlirini qattiq ayaq asti qilip basturuwatqanliqidin alliqachan xewerdar bolup, bularning waqti sa'iti kelgende öz döletliridiki xitay shirketlirige we shundaqla xitay sodigerlirige zerbe bérish éhtimalliqi yuqiriken. Shunga xitay hemishe ottura asiya we islam ellirige salghan meblighidin endishe qilidiken.

Biraq, ziyaritimizni qobul qilghan yaponiyediki xitay ishliri mutexessisliridin nako xanim bu heqte toxtilip:"Xitay iqtisadini güllendürüshte ottura sherqni izchil nishan qilip keldi. Sewebi 11-séntebir weqesidin kéyin islam ellirining amérika we gherb elliri bilen bolghan iqtisadiy munasiwitining yériklishishidin ustiliq bilen paydilan'ghan xitay islam dunyasi bilen küchlük iqtisadiy munasiwet ornatti" dédi.


Fransiz fukuyamaning tehliliche, yéqin kelgüside ottura asiyada zor siyasiy özgirish yüz bérip, bir qisim xelqler démokratlishishqa qarap yüzlinishni terghib qilsa, yene bir qisimliri islam ehkamliri asasidiki dölet qurush idiyisini kötürüp chiqip, bu rayonda ghayet zor siyasiy idé'ologiye toqunushi yüz bérish éhtimalliqi yuqiriken.

Eger, nawada fransiz fukuyama éytqandek, ottura asiyada yuqiriqidek toqunush yüz berse, xitayning "Bir belwagh bir yol" qurulush iqtisad pilani u chaghda Uyghur aptonom rayonning arqa hoylisi bolghan ottura asiya rayonidila toxtap qalidiken.

Xelq'arada hetta xitayning yéqin dosti dep qarilidighan rusiyemu xitayning bu pilanining ottura asiyadin halqip özi arqiliq sherq yawropa ellirige ötüshini peqetla xalimaydiken.

Xitay hazirqi waqitta amérika we yawropa elliri bilen besliship afriqa, latin amérikisidiki bir qisim ellerge köplep meblegh sélishni pilanlap özining "Bir belwagh bir yol"iqtisadiy qurulush modélini ulargha tangmaqchi bolghan bolsimu, biraq bu rayonlardiki bir qisim döletler xitayning qara niyitini bilip qilip, hazirdin bashlap xitayning bu iqtisadiy modéligha qarshi chiqqan.

Fransiz fukuyama maqaliside, amérika bashchiliqidiki gherb elliri xitayning afriqa, latin amérikisidiki ékologiyege ghayet zor tesir körsitidighan bu xil iqtisad modéligha tizdin tedbir qollanmisa, bu rayonlarning ékologiyesi zor buzghunchiliqlargha uchrash éhtimalliqi körülidighanliqini alahide eskertken.

Yaponiyelik bir qisim iqtisadshunaslar bolsa xitay iqtisadida janlandurush amili kemchil dep qaraydiken.

Xitayning "Bir belwagh bir yol" qurulush iqtisad istratégiyesining kelgüsi teqdiri heqqide ziyaritimizni qobul qilghan xitay ishliri közetküchiliridin yamada bu heqte toxtilip: "Xitayning bu xil siyasiy iqtisad pilani sherqiy jenubi asiyadiki bir qisim döletlerde heqiqeten belgilik derijide öz tesirini körsetken bolsimu, lékin hazirqi waqittiki emeliyettin qarighanda buning kelgüsidin ümid yoqtek qilidu" dédi.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet