Корона вирусини иранға уйғур талиплири тарқатқанму?

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-03-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Теббий хадимлар вә қутқузуш әтритидикиләр корона вирусида өлгән җәсәтни көтүрүп кетиватқан көрүнүш. 2020-Йил 30-март, теһран, иран.
Теббий хадимлар вә қутқузуш әтритидикиләр корона вирусида өлгән җәсәтни көтүрүп кетиватқан көрүнүш. 2020-Йил 30-март, теһран, иран.
AP

Хитай диний бастурушни күчәйтиватқан бир заманда иранда шийә мәзһипидин тәлим еливатқан уйғурларниң барлиқи тилға елинмақта.

Хитай корона вирусини үнүмлүк тизгинләп, юқумға қарши «бүйүк ғәлибә» ни қолға кәлтүргәнликини давраң қиливатқан бир чағда бу вирус асия, америка вә явропада шиддәт билән кеңәймәктә. Вирусниң мәнбәси болған хитайниң өзини дуняға, болупму иранға ниҗаткар сүпитидә көрситиватқанлиқи илгири сүрүлмәктә.

29-Март шиветсарийәдә нәшрдин чиқидиған «йеңи зүрикликләр гезити» сиясий анализчи, профессор вилфирд бухтаниң «иранниң киризистин өтәлиши күчлүк гуман қозғайду» сәрләвһәлик һәҗми узун бир мақалисини елан қилған. Мақалида иранға корона вирусини тарқатқан болуш мумкинчилики даирисидин орун алған 3 гуманлиқ нуқта ичидә иранниң қом шәһиридә шийә мәзһипидә оқуватқан уйғур талиплириму тилға елинған.

Мақалида баян қилинишичә, 2018-йили америка тәрипидин қайтидин күчлүк һаләттә йолға қоюлған ембарго сәвәблик иранниң иқтисадий күчи йимирилиш һалитигә чушүп қалған. Хәлқ зор дәриҗидә намратлашқан. Буниң тәркибидә иранниң сәһийә системиси паләч һалға чүшүп қалған. 2019-Йили 11-айда йүз бәргән һакимийәткә қарши зор намайиштин кейин иран пуқралириниң 90% тин артуқи һамини рәһбәрликидики һакимийәткә қарита ишәнчини йоқатқан. Мушундақ бир вәзийәттә корона вируси иранға тарқап хәлқниң һаятиға зор тәһдитләр елип кәлгән.

Мақалида әскәртишичә, иран һөкүмити үчүн һакимийәтниң мәвҗутлуқи хәлқниң һаятидинму муһим болуп, иран һөкүмитиму худди хитай һөкүмитигә охшашла вирусниң ямришини дәсләптә хәлқтин йошурған вә һазир елан қиливатқан мәлуматлириға әмди һечким ишәнмәйдиған вәзийәтни шәкилләндүргән. Иран һөкүмити өзиниң юқири дәриҗилик әмәлдарлири ичидә өлүм һадисилири көрүлгәндиму сүкүт қилған. Таки 3-айниң 16-күнигә қәдәр һамини һөкүмити вирусқа қарши һечқандақ үнүмлүк тәдбирләрни алмиған.

3-Айниң 18-күни әл-җәзирә телевизийә қанили теһрандики «шарф техника университети» ниң бир мәлуматини елан қилған. Униңда әгәр иран һөкүмити җиддий тәдбир алмиса вә хәлқ бу тәдбирләргә риайә қилмиса иранда 3 йерим милйон инсанниң корона вируси сәвәблик өлидиғанлиқи оттуриға қоюлған. Иран һөкүмити мушундақ еғир вәзийәттиму американиң сәһийә ярдимини «яман нийәтлик» дәп рәт қилип, хитайниң қучиқиға өзини атқан.

Мақалида корона вирусиниң иранға ямришиға сәвәб болған асаслиқ 3 мәнбә тилға елинған. Буниң бири, иранниң қум шәһиридә «қуяш енергийәси бағчиси» қурулуши билән шуғуллиниватқан хитайлар.

Еғир ембарго астидики иранниң иқтисадий кирими хитайға сетиватқан нефиттин келиватқан болуп, хитай һакимийити иран чарисиз қалған яман вәзийәттин пайдилинип, күчлүк рәқиби болған америкаға қарши бу дөләткә зор дәриҗидә мәбләғ салған вә иранниң нурғунлиған қурулушлирини һөддигә еливалған. Бу сәвәбтин иран хитайға беқинди һаләткә чүшүп қалған. Иран хитайниң техник хадимлири вә ишчилири үчүн бир бағчиға айлинип қалған. Корона вируси биринчи қияста мушу хитайлардин ямриған болуши мумкин икән.

Иккинчиси, иранниң қум, мәшһәд, рәй, шираз қатарлиқ җайлири шийә мәзһипидикиләрниң муқәддәс тавабгаһи болуп, тарихта өткән нурғунлиған әвлияларниң қәбриси шу йәрләргә җайлашқан. «Имам риза мәқбәриси» вә «һәзрити мәсүмә мәқбәриси» мәшһур җайлар һесаблинидикән. 2019-Йили бу җайларни дуняниң һәрқайси әллиридин кәлгән 80 милйондин артуқ шийә мусулманлири зиярәт қилған. Шийәләрдә көрүшкәндә қучағлишип, сөйүшүп көрүшидиған адәт бар. Корона вируси манашу кишиләр тәрипидин тарқалған болуши мумкин икән.

Үчинчиси, иранниң қум шәһири шийә мәзһипиниң илим һәм илаһийәт тәлим-тәрбийә мәркизи болуп, бу шәһәрдә талланған 40 миң диний өлима вә оқутқучилар дәрс өтидикән. «Хәлқара әл-мустафа университети» буларниң ичидики әң мәшһурлиридин бири болуп, бу йәрдә тәрбийәләнгән оқуғучилар оқуш пүттүргәндин кейин дуняниң һәр йәрлиридә шийә мәзһипи еқимини тәрғиб қилидикән вә «иран ислам инқилабий роһи» ни тарқитиш вәзиписини өтәйдикән шундақла иран үчүн ишләйдикән. Бу мәктәпләрдә чәтәлдин келип оқуватқан шийә мәзһипидики оқуғучиларниң сани 30 миң кишидин ашидикән. Буниң ичидә хитайдин келип оқуватқанлар 700 киши болуп, мутләқ көп қисми уйғур талиплар икән. Үчинчи еһтималда корона вирусини юртидин тәтилдин қайтип кәлгән мушу уйғурлар юқтурған болуши пәрәз қилинмақтикән. Әмма иран һөкүмити ирандики тәтқиқат органлириниң бу хил доклатлирини пүтүнләй инкар қилған.

«Шәрқий түркистан өлималар бирлики» ниң муавин рәиси, д у қ ниң рәис вәкили турғунҗан алавудун әпәндиниң ейтишичә, бу йәрдә диққәтни тартидиғини уйғур талиплириниң корона вирусини тарқатқанлиқ мәсилиси әмәс, бәлки уларниң қандақ сәвәбләр билән иранда шийә мәзһипидин тәлим елиш мәсилиси икән. Униң билдүрүшичә, хитай һакимийити җаза лагерлири сияситини йолға қоюп чәтәлгә чиққан, динда оқуған, өйидин динға аит бирәр учур чиқип қалған барлиқ уйғурларни лагерларға, түрмиләргә солап, уларни динидин ваз кечишкә мәҗбурлаватқан бүгүнки күндә иранда уйғурларниң оқуватқанлиқи кишидә «қандақсигә бир бөлүк уйғурлар мушу күндә иранға оқушқа чиқалайду? улар немә үчүн шийә мәзһипидин тәлим алиду? хитай һакимийити кәлгүсидә пүтүн милләт гәвдиси билән ислам дининиң сүнний мәзһипигә тәвә болған уйғурларниң арисини диний җәһәттин бөлүшни пиланлаватамду-қандақ?» дегәндәк соалларни пәйда қилидикән.

Германийәниң стутгарт шәһиридики уйғур диний затлиридин абдушүкүр һаҗимму бу һәқтә өз қарашлирини изһар қилип, корона вирусиниң җавабкарлиқиниң хитайда икәнликини тәкитлиди.

Мақалида әскәртилишичә, корона вируси қандақ тарқалған болушидин қәтийнәзәр, һазир асиядики бу вирус әң көп тарқалған иранда юқумланғучиларниң сани 40 миңға, өлгүчиләрниң сани 3 миңға йеқинлишип қалған бир чағда һөкүмәтниң буниңға қарита әстайидил, җиддий муамилидә болмиғанлиқи иран хәлқини күчлүк нарази қилмақта икән. Һәтта мәшһур тавабгаһларниң мәсуллири һөкүмәтниң тәдбир елишиға тосалғу пәйда қилип: «бу зиярәтгаһлар шипалиқ орунлардур. Алланиң рәһмити вә ирадиси билән бу йәрдә инсанлар паклиниду, дава тапиду, һечкимниң вуҗудиға кесәл юқмайду. Ким буниңға қарши дәвада болса, у алланиң дүшмини вә капирдур,» дейиш арқилиқ инсанлар көп җуғлишидиған орунларниң тақилишиға қарши чиққан әһваллар йүз бәргән. Шундақ болушиға қаримай, бүгүн иран һөкүмити ахири зиярәтчиләрниң бу җайларни тавап қилишни вақитлиқ чәкләшкә, мәсчитләрни тақашқа, бәзи шәһәрләр ара қатнашни қисқартишқа, чеграларда қамални йолға қоюшқа башлиған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт