Ondréy klimés: "'esebiylik' we 'ittipaqliq' mahiyette idé'ologiyelik hökümranliqning bahaniliridur!" (1)

Muxbirimiz eziz
2019-02-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay kompartiyesi 19‏-qurultiyining échilish murasimida dölet re'isi shi jinping échilish nutqi sözlimekte. 2017-Yili 18-öktebir, béyjing.
Xitay kompartiyesi 19‏-qurultiyining échilish murasimida dölet re'isi shi jinping échilish nutqi sözlimekte. 2017-Yili 18-öktebir, béyjing.
AP Photo/Andy Wong

Yéqindin buyan gherb dunyasidiki xitayshunasliq saheside muhim témilarning biri xitay rehbiri shi jinping we uning xitayni idare qilishigha munasiwetlik hadisiler bolup kelmekte. Ene shu halning inkasi süpitide gherb dunyasidiki ilim sahesi ichide bir qeder nopuzluq bolghan "Xitay siyaset penliri" zhurnilining 2018-yilliq 3-sani mexsus shi jinping dewridiki xitayning siyasiy ehwaligha béghishlandi. Bu sandiki maqaliler ichide Uyghurlargha da'ir eserlermu orun igiligen bolup, chéx jumhuriyitidiki yétiliwatqan Uyghurshunas ondréy klémisning qelimige mensup "Yüksiliwatqan 'milletler ittipaqliqi' we 'esebiylikke qarshi turush': 'pewqul'adde shara'it' ta shinjangda ijra boluwatqan idé'ologiyelik hökümranliq (2012-2017)" alahide közge chéliqidu.

Ötken on yilgha yéqin waqit ichide bir qisim Uyghurlargha özining "Ötkür" dégen Uyghurche ismi bilen tonushluq bolghan ondréy maqaliside nuqtiliq qilip xitay xelq jumhuriyiti berpa qilip chiqqan siyasiy sistéma ichide idé'ologiye sahesining herqachan merkiziy orunda turup kélishini muhakime qilidu. Aptorning qarishiche xitay hökümitining bu xil hökümranliq endizisini Uyghurlar diyarida ijra boluwatqan nöwettiki siyasiy tedbirlerdin eng roshen derijide körüwalghili bolidu.

Aptorning qarishiche, 1949-yilidin kéyin Uyghur diyari "Shinjang Uyghur aptonom rayoni" dégen namda xitayning bir qismigha aylandurulghan bolsimu, xitay hökümiti bu rayondiki yerlik Uyghurlarning héchqanche qollishigha ige bolalmighan. Eksiche bu rayonda merkiziy hökümetke qarshi turush mezmunidiki türlük hadisiler köplep otturigha chiqqan. Shu sewebtin xitay hökümiti bu jehettiki xizmetning bir muhim nuqtisini idé'ologiyelik mesililerge qoyghan hemde shu arqiliq yerlik xelqning idé'ologiyesini kontrol qilish arqiliq ularning özlirige bolghan mutleq himayisige érishmekchi bolghan. Buningda xitay hökümiti pütün zéhnini idé'ologiyelik hökümranliqning ornitilishigha, jümlidin Uyghurlarning dunya qarishi, qimmet qarishi, ularning sadaqiti qatarliq sahelerni özlirining menpe'etige mas halda özgertishke serp qilghan.

Biz ondréy bilen söhbetlishish jeryanida u xitay kompartiyesining idé'ologiyelik teshwiqat xizmitining hazir ötmüshtiki herqandaq mezgilge qarighanda qattiq shekil éliwatqanliqi hemde buningdiki seweblerni muhakime qilip, buning shi jinping hakimiyitining bir yéngi alahidiliki ikenlikini eskertti. U bu heqte söz bolghanda mundaq dédi:

"Méningche, omumen qilip éytqanda shi jinping dewride idé'ologiye we teshwiqatning muhimliq derijisi tarixtiki herqandaq mezgildikidinmu zor derijide yükseldi. Chünki xitay kompartiyesi öz hökümranliqini saqlap qélish mesiliside barghanséri köp chataqlargha duch kéliwatidu. Hazir xitayda ichki jehette köpligen yéngi hadisiler hessilep otturigha chiqiwatidu. Xelq'ara weziyettimu xitaygha munasiwetlik jiq ehwallarda özgirishler boluwatidu. Mushu köp xil ehwallarning hemmisi birliship kélip xitay kompartiyesining hoquq monopolluqi üchün barghanséri zoriyiwatqan tehditke ayliniwatidu. Yene bir yaqtin alghanda xitay kompartiyesi sowét ittipaqining gümürülüp chüshüshidin zor sawaq aldi. Chünki sabiq ittipaqi idé'ologiye we axbarat sahesini erkinleshtürgen bolsimu iqtisadiy sistémisini islah qilmighanliqi üchün tézla ghulap chüshken. Hazirqi xitay hökümitige nezer salsaq 1989-yilidin buyan uning weziyiti del buning eksiche bolup kelgenlikini körimiz: xitay hökümiti hazirgha qeder idé'ologiye, axbarat yaki idé'ologiye sahesige mensup héchqaysi katégoriyeni islah qilip baqmidi. Emma ular iqtisadiy saheni islah qildi. Mana mushu ehwallarning birliship rol oynishi bilen xitay hökümiti öz hökümranliqini saqlap qélishqa qadir bolup kéliwatidu. Yeni xitay kompartiyesining mushu xildiki idé'ologiye sistémisi uning hökümranliqining we siyasetlirining qanunluq ikenlikini mu'eyyenleshtürüp kéliwatidu. Del shundaq bolghanliqi üchün özige qarshi xirislar köpeygenséri xitay kompartiyesining idé'ologiyelik hökümranliqimu barghanséri zor kölem we salmaqqa ige boluwatidu."

Emma ondréyning qarishiche, shi jinping hakimiyetni qolgha alghandin kéyin Uyghur diyarining siyasiy jughrapiyelik muhimliqi hemde uning dölet bixeterlikidiki roli sewebidin xitay merkiziy hökümitining atalmish "Shinjang siyasiti" de milletler otturisidiki munasiwet hemde diniy we medeniyet kimlikini özgertish eng muhim mezmunlardin bolup qalghan. Bolupmu shi jinpingning atalmish "Shinjang mesilisi" ni qandaq hel qilishtiki yétekchi idiyesi buningda eng chong rol oynighan. U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu:

"Bayatin dep ötkinimdek, shi jinpingning qiliwatqanliri qandaqtur yépyéngi bir ishlar emes. U peqet ilgiriki xitay rehberliri qilip kéliwatqan ishlarni bashqiche bir shekilde royapqa chiqiriwatidu. Shi jinping 2012-yili hakimiyetni qolgha alghanda uning xitay kompartiyesidiki we xitay xelq jumhuriyitidiki hakimiyetke bolghan kontrolluqi sherqiy türkistanda yüz bergen birnechche qétimliq qanliq weqelerge toghra keldi. Bu weqeler bolsa xitayda dölet bixeterliki yaki zorawanliq qilmishigha mensup dep qaraldi. Emeliyette bir hakimiyet üchün bu unchiwala heyran qalarliq ishlarmu emes idi. Emma shi jinping hakimiyetni qolgha élip anche ötmeyla 2014-yili mayda u ikkinchi qétimliq 'shinjang xizmet yighini'ni achti. Bu yighinda bolsa buningdin kéyin ijra qilinidighan birnechche muhim siyaset qarar qilindi. Shi jinping hazirgha qeder 'shinjang mesilisi' ning iqtisadiy sewebtin peyda bolghan mesile emeslikini ashkara étirap qilghan tunji xitay rehbiri. U ashkara halda 'shinjang mesilisi' ning sewebini atalmish milletler ittipaqliqining yéterlik bolmasliqi yaki ikkinchi türlük qilip éytqanda milletler otturisidiki mesile, dep jakarlidi. Buni heqiqetenmu xitaydiki pütünley yéngiche bir ehwal, dep qarashqa bolidu."

Ondiréyning pikriche, shi jinping otturigha qoyghan mushu xil yétekchi idiye sewebidin Uyghurlar diyarida ötken yérim esirdin buyan her yili dégüdek birer-ikki qétimdin eskertip qoyulidighan "Milletler ittipaqliqi" sho'ari muntizim siyasiy pa'aliyet sheklini alghan. Shu qatarda shi jinping birnechche qétimliq yighinda Uyghurlardiki "Ish ömlükte, küch birlikte" dégen temsilni neqil keltürüsh arqiliq "Her millet xelqi anarning daniliridek zich uyushushi lazim" dégen idiyom sheklidiki pikirni tekitligen. Halbuki, ene shuningdin bashlap Uyghur jem'iyitini tarixtiki eng dehshetlik bolghan zulmet orashqa bashlighan. U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu:

"Derweqe shi jinping bu xil 'milletler otturisidiki mesile' ni Uyghurlarning milliy kimlikini ashqunlarche basturup tashlash arqiliq hel qilishni qarar qildi. Buning bilen xitay da'iriliri ashkara halda Uyghurlarning milliy kimlikini bixeterlik üchün tehdit dep qarashqa bashlidi. Buning bilen ularning hökümranliq uslubida bixeterlik siyasetliri bekla muhim salmaqni igileshke bashlidi. Buning bilen 'shinjang mesilisi' ning bixeterlik mesilisi ikenliki xitay kompartiyesining barliq alaqidar sahelirige omumlashturuldi. Buning bilen 'milletler otturisidiki mesile' birdinla hoquq monopoliyesi bilen hepiliship kelgen xitay kompartiyesi üchün 'bixeterlik mesilisi' bolup qaldi. Del mushu sewebtin idé'ologiye we bixeterlik mesilisi shi jinping hakimiyitining birdin-bir 'meshghulati' bolup qaldi. Bolupmu 2016-yili awghustta chén chu'en'go partiye sékrétari bolup shinjanggha yötkelgendin kéyin bir qatar qattiq qol siyasetler otturigha chiqti. Mesilen alsaq, 'xelqqe qulayliq saqchi ponkiti' qurush, saqchi qoshunining ghayet zor kölemde kéngeytilishi, eng zamaniwi pen-téxnika wasitilirini qollinish arqiliq nazaretni kücheytish dégenlerning hemmisi jem'iyetni toluq kontrol qilip hakimiyetni mustehkemlesh üchün xizmet qildi. Shuning bilen bir waqitta shi jinping ashkarila Uyghurlarning tepekkur qilish yolini özgertishni terghib qildi. Shu sewebtin hazir shinjangda boluwatqan ishlar, yeni jaza lagérlirining köplep qurulushi, 'siyasiy jehettin qayta terbiyelesh'ning ewj élishi, siyasiy teshwiqatqa mes'ul xitay kadirlarni Uyghurlarning öyliride turup teshwiqat xizmitini kücheytish we shu a'ililerni közitishke orunlashturush, Uyghurlarning serxil ziyaliylirini yenjip tashlash, kompartiyening din'gha, medeniyetke, ma'aripqa, axbaratqa, ammiwi munazirilerge bolghan mutleq kontrolluqini emelge ashurush dégenler barliqqa keldi. Shunga idé'ologiyelik yaki teshwiqat xaraktérlik bu yétekchi idiye mushu yosunda bixeterlik mesilisidin ozuq aldi. Bularning hemmisi birliship kélip Uyghurlarning milliy kimlikige mislisiz derijide hujum bashlinishqa seweb boldi."

Ene shuningdin kéyin Uyghur diyarida bu xildiki "Milletler ittipaqliqi" we "Esebiylikke qarshi turush" heriketliri qanuniy jehettin mustehkem asasqa ige qilinip, kéyinki qedemdiki basturush heriketliri üchün hül sélindi.

Bu programmimizning dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.

Toluq bet