Amérika hökümiti xitayni irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan dölet qatarigha kirgüzemdu? (1)

Muxbirimiz jewlan
2020-12-28
Share
Amérika hökümiti xitayni irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan dölet qatarigha kirgüzemdu? (1) Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo axbarat élan qilish yighinida söz qilmaqta. 2020-Yili 10-noyabir, washin'gton.
REUTERS

Uyghurlar mesilisi, bolupmu Uyghurlargha yürgüzülüwatqan jinayetning irqiy qirghinchiliq yaki emesliki amérikaning dölet ichide we xelq'ara siyasiy sehnilerde xélidin béri munazire qiliniwatqan mesililerdin biri bolup, bezide "Kishilik hoquq depsendichiliki", "Insaniyetke qarshi jinayet" dep atilip kelse, bezide "Qebihlik jinayiti" yaki "Irqiy qirghinchiliqqa yéqin qebih jinayet" dégendek namlar bilen atilp kelgenidi. Bu mesile yene amérikaning bu qétimliq saylam mezgilide ikki partiyening xéli muhim söz témisi we riqabet nuqtisi bolghan bolup, jow baydin terepdarliri "Xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan jinayiti irqiy qirghinchiliq" dep jakarlap, tramp hökümitini bu jehettiki yétersizliki bilen eyibligenidi.

Yéqinda "Tashqi siyaset" zhurnilida "Mayk pompéyo xitayni irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan dölet qatarigha kirgüzmekchi" namliq bir maqale élan qilin'ghan bolup, uningda bildürülüshiche, amérika tashqiy ishlar ministiri mayk pompéyo xitayning Uyghurlarni qebih usulda basturush jinayitining xaraktérini qanun hem siyasiy jehettin éniq tekshürüp békitishni buyrughan bolup, xitayning irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan dölet qatarigha kirgüzülüsh éhtimali chong iken.

Yillardin buyan Uyghurlargha élip bériliwatqan qebih jinayetni xelq'ara qanun, tashqiy siyaset we amérikaning buninggha qarshi tedbiri nuqtisidin xelq'ara küntertipke élip kélishke tirishiwatqan adwokat, amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel ependi ziyaritimizni qobul qilip, amérika hökümitining bu meslide bügünki basquchqa kélishining qanuniy we siyasiy arqa körünüshi, bu ishning tereqqiyat jeryani, bolghusi netijisi we ehmiyiti heqqide etrapliq chüshenche berdi.

Amérika tashqiy ishlar ministirining amérika dölet mejlisi we hökümettiki alahide ornini chüshendürüp ötken nuri türkel ependi, bu ishqa bashtin-axir qatniship kéliwatqan bir nopuzluq shexs bolush süpiti bilen bu heqtiki köz qarashlirini bir qanche nuqtidin bayan qildi. Aldi bilen u bu qétimliq ichkiy tekshürüshning ikki liniye boyiche élip bérilidighanliqini izahlap ötti. Andin amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyoning bu buyruq qararining yéniklik bilen chiqirilghan qarar emeslikini bildürdi.

Yuqiriqi maqalide qeyt qilinishiche, bu qarar emeliyette nahayiti muhim wekillik xaraktérge hem diplomatik ehmiyetke ige signal bolup, amérika dölet mejlisi ezaliri we kishilik hoquq organlirining yillardin buyan bésim qilishi bilen, bu qétimqi tekshürüsh amérika'ing irqiy qirghinchiliq heqqidiki axirqi qararni chiqirishigha türtke bolushi mumkin iken.

Maqalide körsitilishiche, xitayning qebih jinayitining xaraktérini tekshürüp békitish qarari ikki partiye ezaliri tramp hökümitini Uyghur rayonidiki kishilik hoquq depsendichiliki mesilisige heriket qollinishqa chaqiriwatqan mezgilge toghra kelgen. 10-Ayda amérika kéngesh palatasi tashqiy ishlar komitétidiki démokratlar we jumhuriyetchilerdin bolghan ikki sénator xitayning jinayitini irqiy qirghinchiliq dep békitish qararini sun'ghan.

Nuri türkel ependining bildürüshiche, irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush mesilisi amérikaning dölet prinsipi we xelq iradisige wekillik qilidiken. U yene buningdiki ikkinchi muhim amilni tilgha élip, ikkinchi dunya urushi mezgilide amérikagha qéchip kelgen yehudiylarning bügün amérika iqtisadidila emes, amérika siyasitidimu muhim rol oynawatqanliqini, qara tenliklerningmu kishilik heq-hoquq mesiliside amérikagha tesir körsiteleydighanliqini bildürdi. Shuning üchün, amérika hökümitining irqiy qirghinchiliq mesilisige arilishishi xitayning we xitaygha yéqin döletlerning teshwiq qilghinidek, qandaqtur amérikaning siyasiy oyuni emes, belki her qandaq millet yaki din'gha qilin'ghan hujumgha qarshi turup, insaniy erkinlikni qoghdaydighan amérika rohining namayendisi iken.

Dunya Uyghur qurultiyi yéqinda özining tiwittér hésabida bayanat bérip, amérika tashqiy ishlar ministiri mayk pompéyoning xitayning Uyghurlarni basturush qilmishini tekshürüp békitish qararini qollaydighanliqini bildürüp: "Amérikadiki eng chong diplomat belkim kéler ayda xitayning jinayitini irqiy qirghinchiliq dep békitishi mumkin," dégen.

Uyghur herikiti teshkilati yéqinda öz tor bétide axbarat élan qilip, amérika tashqiy ishlar ministiri mayk pompéyoning Uyghurlargha yürgüzülüwatqan qebih jinayetni tekshürüp békitish qararini qarshi alidighanliqini bildürgen. Uyghur herikiti teshkilatining bashliqi roshen abbas xanim mundaq dégen: "Men shuninggha epsuslinimenki, bizning xitaygha qarshi heriket qollinishimiz tolimu asta bolghanliqtin xitayning zulumi we xelq'aradiki yaman tesiri éship ketti we aqiwette lagérlardiki Uyghurlar dehshetlik qiyin-qistaqqa uchridi, nurghun a'ile ezaliri jimjitla ölüp ketti. Biz barliq imkanlirimizdin paydilinip, bu muhim qararni teshwiq qilimiz, shundaqla amérika tashqiy ishlar ministiri mayk pompéyoning kéchikip bolsimu qollan'ghan bu herikitige rehmet éytimiz."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet