Майкил кларк: "хитайниң уйғур дияридики ‹ис-түтәксиз уруши' давам қилмақта!"

Мухбиримиз әзиз
2017-11-29
Share
is-tuteksizuurush.jpg Майкил кларкниң "хитайниң уйғур дияридики ‹ис-түтәксиз уруши' давам қилмақта!" намлиқ мақалидин сүрәткә елинған.
Photo: RFA

Хитай даирилириниң уйғурлар дияридики қаттиқ сиясий контроллуқни мутләқ капаләткә игә қилишқа урунушлири алақидар мутәхәссисләрниң диққитини қозғап кәлмәктә. Йеқинда австралийәдики хитай мәсилилири мутәхәссиси профессор майкил кларк бу һәқтә мәхсус мулаһизә йүргүзүп, хитай һөкүмитиниң уйғурлар диярида нөвәттә "ис-түтәксиз уруш" қозғаватқанлиқини һәмдә буниңға йошурунған түрлүк муддиаларни тәһлил қилди.

Хитай һөкүмитиниң ташқи ишлар саһәсидә, болупму дуня җамаитигә яхши тонушлуқ болған җәнубий хитай деңизидики земин дәваси вә хитай-һиндистан чеграсидики доклам тоқунушида изчил давам қиливатқан бир йүзлиниш мәвҗут: у болсиму хитай һөкүмитиниң җамаәт пикри, психик уруш вә қорал ишлитиш бир гәвдиләшкән "үч хил уруш" шәклиниң барғансери мунтизим түс елишидур. Йеқинда бу хил "җәң шәкли" ниң хитай һөкүмити өз бихәтәрлики үчүн тәһдит, дәп қараватқан уйғурлар диярида кеңийиватқанлиқи диққәт қозғиди.

Австралийә дөләтлик университетниң хитай мәсилилири мутәхәссиси майкил кларк "шәрқий асия мунбири" журнилида елан қилған бу һәқтики мақалисидә нуқтилиқ қилип тохтилиду. Униң пикричә, хитай һөкүмитиниң "учур уруши" арқилиқ өз дүшмәнлирини пассип орунға чүшүрүп қоюши һәмдә шу арқилиқ сиясий вә һәрбий контроллуқни мустәһкәмләш урунуши изчил хитай һөкүмитиниң алдинқи таллиши болуп кәлмәктә.

Апторниң қаришичә, учурни қандақ идарә қилиш мәсилисини хитай тарихидики һәрқайси һәрбий алимлар изчил бир чоң истратегийә, дәп қарап кәлгән. Бу қараш хитайниң әминийә дәври (миладидин бурунқи 771-йилидин миладидин бурунқи 476-йилиғичә) дики һәрбий алими сун зиниң "дүшмәнни урушсиз тәслим қилдуруш" тактикисиниң меғизи һесаблиниду. Хитай компартийәсиниң өзиму дәл мушу характердики йәрасти вә инқилабий тәшвиқат гуруппилири арқилиқ "сиясий уруш" қа мунасивәтлик учурларни қанат яйдурған вә әң ахирида ғәлибини қолға кәлтүргән. Һазир болса бу тактика уйғурлар диярида җиддий кеңәймәктә икән. Уйғурларниң роһини чүшүридиған мәзмундики тәшвиқат шәклини халиғанчә тепишқа болидикән. Бу һал униң қошна дөләтләр, болупму оттура асиядики түркий җумһурийәтләр билән болған мунасивитидиму рошән әкс әтмәктә икән.

Профессор майкил кларк бу һәқтә сөз болғанда мундақ дәйду: "хитай һазир вәкиллик характердики сиясәтләрни әвҗигә чиқиришқа урунуватиду. Буниңда улар ялғуз хитайниң өзидики кишиләргила әмәс, йәнә нуқтилиқ қилип чәтәлләрдики кишиләргә террорлуқниң хитай үчүн һечқанчә зор тосалғу әмәсликини тәшвиқ қиливатиду. Ташқи сиясәт саһәсидә хитай иҗра қиливатқан бихәтәрликни күчәйтиштики ачқучлуқ амилларму буниңда зор рол ойнаватиду. Хитайниң оттура асиядики бирнәччә дөләтләр билән болған қоюқ мунасивити, болупму 1996-йили вуҗудқа кәлгән ‹шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати' ниң әмдиликтә хитай үчүн башқичә муһим болуп қеливатқанлиқи сәвәбидин алақидар алимлар буларни омумлаштуруп хитайниң өзиниң игилик һоқуқи, чегралири, сиясий түзүлмиси вә бихәтәрликни қоғдашқа мәркәзләшкән көп қирлиқ дипломатик алақә тори, дәп атимақта."

Апторниң қаришичә, уйғурлар диярида хитай һөкүмити көзләнгән контроллуқни капаләткә игә қилиш үчүн сиясий, иҗтимаий вә мәдәнийәт җәһәтләрдики қаттиқ искәнҗигә елиш усулини қолланған. Буниң әмәлгә ешишида хитай һөкүмити хитайларни район миқясидики рәһбәрлик орниға олтурғузуш арқилиқ техиму көп хитай көчмәнлириниң бу җайға йәрлишип қелишиға илһам бәргән. Буниңға мас һалда һәрқандақ қарши пикирдикиләр йәнчип ташланған, уйғурларниң өз диний етиқади яки сиясий җәһәттики йәклиниши давам қиливәргән. Буларға четишлиқ мәсилиләрни болса "аманлиқ яки бихәтәрликкә тәһдит салғанлиқ" дегән нам астида бир яқлиқ қилған.

У бу һәқтә мундақ дәйду: "аманлиқ мәсилиси һәрқачан террорлуққа қарши һәмкарлиқта өз ипадисини тапмақта. Шу сәвәбтин 2004-йили (‹шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати' ниң қармиқида) тәсис қилинған ‹террорлуққа қарши туруш мәркизи' өткән он нәччә йилдин изчил һәлда буниңға әза дөләтләр оттурисида бихәтәрлик мәсилисигә даир хизмәтләрни маслаштуруш ролини ойнап кәлди. 2005-Йилиға кәлгәндә болса мәзкур мәркәзниң функитсийәсидә йеңи бир йүксилиш болди: бу мәркәз һәрқайси әза дөләтләрниң пәвқуладдә дөләттин (йәни хитайдин) қечип чиққан ‹қанунсиз' қачқунларға өз тәвәликидә қәтий панаһлиқ бәрмәслик хизмитигиму назарәтчилик қилишқа башлиди. 2009-Йилиға кәлгәндә болса һәрқайси әза дөләтләр ‹террорлуққа қарши әһдинамә' гә имза қойди."

Апторниң қаришичә, хитай һөкүмити уйғурлар диярдики барчә қаршилиқ һәрикәтлирини "террорлуқ" қа йөләп бастуруш билән биргә уйғурларға қарита "психик уруш" қозғашниму давам қилмақта. Буниңда хитай даирилири тәшвиқат васитилиридин пайдилинип "қарши мәвқәдикиләрниң һәрқачан аз сандики кишиләр икәнлики, уларниң таянчсиз икәнлики, шундақла уларниң қилмишиниң бимәнә икәнлики" ни җәмийәткә көпләп тәшвиқ қилған. Әмма бу усуллар муһаҗирәттики уйғурларда өзигә яриша әкс тәсир пәйда қилған.

У бу һәқтә мундақ дәйду: "уйғурларға четишлиқ террорлуқ вә қаршилиқ һәрикәтлиригә қарита хитай һөкүмити тездин оттуриға чиқарған, шуниңдәк кәң миқяста тарқалған бир тәсвир ‹террорлуққа қарши уруш' болди. Әмма чәтәлләрдики муһаҗир уйғурларда болсун яки шинҗаңниң өзидә болсун хитай һөкүмити дәрһалла иҗра қилишқа киришкән бу сиясий тәдбирләргә қарши инкас сүпитидә охшаш болмиған җаваблар оттуриға чиқти. Мән буларни омумән уйғурларниң күрәшлири, дәп чүшинип келиватимән. Әмди чәтәлләргә кәлсәк хитайниң биз баятин тилға алған сиясәтлиригә қарита ‹түркистан ислам партийиси' һәмдә ғәйрий зорлуқ васитилири арқилиқ қаршилиқ көрситишни тәшәббус қиливатқан дуня уйғур қурултийи бир йеңи инкас сүпитидә робро болди, дәп қараймән."

Профессор майкилниң қаришичә, хитай һөкүмити "бир бәлвағ бир йол" қурулушини башлиғандин буян уйғурлар дияриниң орни хитай үчүн бәкму муһим болуп қалған. Болупму хитай рәиси ши җинпиң ашкара һалда "шинҗаңниң муқимлиқи пүткүл мәмликәттики ислаһат, тәрәққият вә муқимлиқниң һули, шуниңдәк милләтләр иттипақлиқи, миллий инақлиқ вә дөләт бихәтәрликиниң ачқучи" дәп көрсәткәндин буян уйғурлар дияридики буниңға зит һәрқандақ амилни түп йилтизидин йоқ қилиш баш вәзипигә айланған. Буниң билән уйғурлар диярида "ис-түтәксиз уруш" ниң ахирқи шәкли болған "һәрбий күч", болупму сақчилар күчи тез сүрәттә ашқан.

У бу һәқтә мундақ дәйду: "әмди шинҗаңниң өзигә кәлсәк, уйғурларға четишлиқ террорлуқ вә бөлгүнчилик һәрикәтлириниң хәлқаралишиши арқисида буниң район миқясида қандақ тәсир қозғаватқанлиқини бир рошән көрүватимиз. Буниң әң гәвдилик бир ипадиси шу болдики, районлуқ һөкүмәт террорлуққа қарши туруш хираҗитини чақмақ тезликидә тик сизиқ бойичә ашуруватиду. Шуниң билән биргә юқири пән-техника васитилиридин пайдилиниватқан назарәт қилиш системиси һәмдә аманлиқ қисимлирини көпәйтишкә пул дегәнни айимай хәҗләватиду. Бу җәһәттә йәнә бизниң диққитимизни қозғаватқан йәнә бир мәсилә, хитай рәиси ши җинпиңниң 2014-йилидин башлап ‹мәркизий дөләт бихәтәрлик комитети' ниң мәсуллуқини үстигә елиши болди. Террорлуқ, бөлгүнчилик вә диний әсәбийликкә қарши күрәш қилишни баш мәқсәт қилған бу комитетниң риясәтчиликидә 2015-йили хитай һөкүмити ‹террорлуққа қарши туруш қануни' ни мақуллиди. Шу ишлардин кейин оттуриға чиқиватқан бихәтәрлик намидики тәдбирләрниң һәммиси әмәлийәттә дәл мушу ‹мәркизий дөләт бихәтәрлик комитети' ниң еһтияҗини чиқиш нуқтиси қилған һалда иҗра болмақта. Бу йәрдә толиму қизиқарлиқ болған бир һал мәвҗут: бу комитетниң хизмәт күнтәртипидә алдин ойлишилидиған 11 нуқтилиқ хизмәт бар. Әмма террорлуқ вә дөләт бихәтәрлики мәсилиси һәрқачан йүксәк орунға қоюлуп кәлмәктә, болупму шинҗаңға мунасивәтлик хизмәтләрдә ‹уйғурларниң террорлуқи' дегән мәсилә һәрқачан әң алди билән тилға елинидиған мәсилигә айлинип қалди."

Профессор майкилниң қаришичә, хитай һөкүмити уйғурлар диярида һазир иҗра қиливатқан бу хилдики "ис-түтәксиз уруш" тәдбирлириниң ахирқи мәқситини уйғурлар дияридики хитай компартийәсиниң юқири дәриҗилик әмәлдари җу хәйлунниң бу йил бешида тәкитлигән "терорчиларни маңарға йол тапалмай қалған һаләткә апириветиш, уларға дөләт ичи яки сиртида һечқандақ мәдәтниң мәвҗут әмәсликини һес қилдуруш" дегән сөзи арқилиқ хуласиләш әң мувапиқ икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт