Шәрқий түркистан ислам җумһурийити тоғрисида мулаһизә

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2013-11-14
Share
sherqiy-turkistan-mulahize.jpg "йеңи акт" гезитигә бесилған "дуняда тунҗи ислами җумһурийәт 80 йил илгири шәрқий түркистанда қурулди" намлиқ мақалә.
RFA/Arslam

Чәтәлләрдә 1933-1934-йиллиридики шәрқий түркистан ислам җумһурийити тоғрисида уйғур вә чәтәллик тарихчилар тәтқиқат елип барди вә илмий мақалә йезип елан қилди. Түркийәдики мутәхәссислириму бу һәқтә мақалиләр елан қилмақта.

12 Ноябир бу һәқтә түркийәниң "йеңи акт"гезитидә, "дуняда тунҗи исламий җумһурийәт 80 йил илгири шәрқий түркистанда қурулди" дегән темида бир мақалә елан қилинди.

Бу мақалини "йеңи акт" гезитиниң мухбири фәхридин дәдә әпәнди язған болуп, мақалидә шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң қандақ қурулғанлиқи вә асасий қануни тоғрисида тохталған.

Мақалидә мундақ дейилгән: заманиви дуняда исламий җумһурийәт намида дәл 80 йил илгири шәрқий түркистан җуғрапийисидә тунҗи ислам җумһурийәт қурулған, шәрқий түркистан ислам җумһурийити. Исламни асаси қанун қилип қурулди. Пул бесиш, пуқралириға паспорт тарқитиш қатарлиқ адәттә бир дөләттә болушқа тегишлик һәр түрлүк шәртлирини орундиған шәрқий түркистан ислам җумһурийити қарши заманиви дәврдиму мусулманларниң қандақ дөләт қуралайдиғанлиқиниң әң яхши үлгиси болди. Түркләрниң ата юрти шәрқий түркистан җуғрапийисидики мусулманлар заманиви дуняға мәвҗутлуқини өзлири қурған дөләт билән етирап қилдурди. Буниңдин дәл 80 йил илгири қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийити үммивийиләр, аббасийлар вә османли импературлуқидин ибарәт һакимийәтләрдин кейин қурулған тунҗи ислам җумһурийити болди.

1931-1934-Йиллиридики миллий азадлиқ күрәшлири

Мақалидә дейилишичә, районда мәвҗут болған хитай ишғалиға қарши күрәшкә атланған мусулманлар 1933-йили 12-ноябир қәшқәрни пайтәхт қилип қурған шәрқий түркистан ислам җумһурийити билән өзлириниң мустәқил дөлитини қурди. Мусулман шәрқий түркистан хәлқи дәсләптә 1931-йили қумулда кейин 1932-йили турпанда күрәш башлатти. Хотәндә 1933-йили муһәммәд имин буғраниң қоманданлиқида күрәшкә атланған җәңчиләр хитай әмәлдарлирини қоғлап чиқирип хотәнни алғандин кейин йәкән вә йеңисарғичә илгириләп кәлди вә хитай һакимийитидин тазилиди. Қумул вә турпандин кәлгән күчләр билән бирликтә 1933-йили 12-ноябир мустәқил дөләтниң қурулғанлиқини елан қилди.

Шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң асаси қануни

Шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң асасий қануни тоғрисида китаб язған доктор алимҗан буғда, бу һәқтә тохтилип мундақ деди: шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң қәшқәрдики мәҗлиси қуран оқуш вә дуа қилиш билән ечилди. Шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң милләт вәкиллири қуран кәримини сөйүп қәсәм қилди. Йәкшәнбә күни болса әскәр вә қоманданлар, дөләт әрбаблири явағдики таш көврүк алдиға топланди вә 41 пай топ атти. Ай юлтузлуқ көк байрақ дөләтниң рәсмий байриқи болди, ислам вә миллий мәдәнийәтниң қоғдилиши мәқсәттә шәрқий түркистан һаяти намда гезит нәшр қилинди. Мустәқиллиқ бәлгиси сүпитидә шәрқий түркистан ислам җумһурийити намида пул бастурулди вә районда хитай пуллирини ишлитиш чәкләнди. Қисқа вақит ичидә шәриәтни асас қилған мәһкимә қурулди вә 30 маддилиқ асас қанунни һазирлиди.

Шәрқий түркистан ислам җумһурийити тоғрисида истанбулда яшаватқан дини алим абдулһәкимхан мәхсумму өз қарашлирини оттуриға қойди. Абдулһәкимхан мәхсум әйни замандики инқилабниң тиз ғәлибә қилишиниң сәвәби вә шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң қурулуши тоғрисида тохтилип мундақ деди: биринчидин, шу дәврдики хәлқниң гәрчә ислами тәлим-тәрбийәдин йирақ болсиму ихласмән вә диндар икәнликини, хәлқ диндар болғанлиқи. Иккинчидин, хәлқ өзиниң ғурур, әқидә вә виҗдан билән яшап кәлгәнлики. Үчинчидин, хәлқниң тартиватқан зулум еғир иди, хитай хәлқниң мал-мүлкини мусадирә қилип тартивалған. Шуниң үчүн бу күрәш омумйүзлүк хәлқниң қоллишиға еришти вә қисқа вақит ичидә ғәлибигә еришти.

Җумһурийәт вә инқилабниң мәғлуп болуш сәвәби

"йеңи акт" гезитидә елан қилинған мақалидә йәнә шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң қандақ ағдурулғанлиқи тоғрисида тохтилип мундақ дейилгән: у дәврдә турпанни ишғал қиливалған ма җоңйиң туңган қошунлириға қарши үрүмчидики шинҗаң өлкә һөкүмити совет иттипақидин әскәр вә қорал ярдәм тәләп қилди вә буниң билән 1934-йили қизил армийиниң икки түмәнгә йеқин әскири үрүмчигә кирди. Қизил армийидин қачқан ма җоңйиң қошунлири қәшқәр вә хотәнгә һуҗум қилип шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң әскәрлирини қәтли қилди шундақ қилип 1934-йили 2-айниң 6-күни шәрқий түркистан ислам җумһурийити ағдурулди.

Абдулһәкимхан мәхсумму уйғурларниң шу қетилиқ инқилабиниң мәғлуп болушидики сәвәб-амилларниң ичидә совет иттипақиниң муһим икәнлики, чүнки совет иттипақиниң өз чегриси йенида мустәқил мусулман җумһурийитиниң қурулушини тәһдит өзигә нисбәтән зор һесаблайдиғанлиқини тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт