"Xitayning jaza lagéri, sherqiy türkistanning hazirqi ehwali we xelq'ara siyaset" dégen témida yighin ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2019-09-09
Élxet
Pikir
Share
Print
"Xitayning jaza lagérliri, sherqiy türkistanning hazirqi ehwali we xelq'aradiki Uyghurlargha alaqidar özgirishler" dégen témilarda yighindin körünüsh. 2019-Yili 7-séntebir, istanbul.
"Xitayning jaza lagérliri, sherqiy türkistanning hazirqi ehwali we xelq'aradiki Uyghurlargha alaqidar özgirishler" dégen témilarda yighindin körünüsh. 2019-Yili 7-séntebir, istanbul.
RFA/Arslan

2019 Yili 9-ayning 7-küni istanbulning beylikduzu rayonidiki kaya méhmanxanisida "Xitayning jaza lagérliri, sherqiy türkistanning hazirqi ehwali we xelq'aradiki Uyghurlargha alaqidar özgirishler" dégen témilarda yighin échildi. Bu yighinda, xitayning teklipi bilen sherqiy türkistan'gha ziyaretke barghan we jaza lagérlirini "Dozaxning neq özi" dep baha bergen albaniyelik tetqiqatchi muxbir doktor olisi yazéji ependi özining Uyghur diyari ziyariti we xitayning jaza lagérliri toghrisida söz qildi.

U sözide: "Xitayning Uyghurlarni lagérlargha qamash arqiliq ularni jismaniy we rohiy jehettin pütünley kontrol qilip, qelb we méngilirini yuyup tashlimaqchi boluwatqanliqi" ni bildürdi we "Dunyada bundaq wehiyimilik bundaq bir dehshetlik bir döletni körmidim" dédi.

Yighinda yene, amérika alem qatnash idarisi tetqiqatchisi doktor erkin sidiq, enqerediki Uyghur tetqiqat instituti re'isi, doktor erkin ekrem we dunya Uyghur qurultiyining ijra'iye komitéti re'isi ömer qanat, amérikada turuwatqan siyasiy pa'aliyetchi roshen abbas xanim, istanbuldiki jama'et erbabi abduqadir yapchan qatarliqlar söz qildi.

Bu yighinni, sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyiti we sherqiy türkistan teshkilatlar birliki birlikte uyushturghan bolup, yighin'gha 1000 gha yéqin kishi qatnashti.

Bu yighinda, dunyaning her qaysi jayliridin Uyghur akadémiyesining yighinigha qatnishish üchün istanbulgha kelgen Uyghur ziyaliyliri doktor-profésorliri bilen istanbuldiki dini ölimalarning hem köp sandiki Uyghur ammisining bir yerge jem bolushi eng diqqet tartqan nuqta boldi.

Yighinda aldi bilen sherqiy türkistan teshkilatlar birliki shundaqla sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining re'isi hidayetulla oghuzxan échilish sözi qilip, Uyghur mesilisining yawropa parlaméntida we amérikida küntertipke kéliwatqanliqidin söyiniwatqanliqini ipadilidi. U mundaq dédi: "Yawropa parlaménti we amérikada sherqiy türkistan mesilisining küntertipke kéliwatqanliqi bizni intayin söyündüridighan bir ehwal bolsimu emma lékin bu ilgirileshler xitayning rezil qolini xelqimizning yürikidin, acha-singillirimizning chéchidin qolini tartishqa yéterlik bolmaywatqanliqini körüwatimiz".

Hidayetulla oghuzxan sözide Uyghur mesilisige qarita islam dunyasining passip we mes'uliyetsiz turuwatqanliqini eyiblidi we "Bizni pütün dunya qollimighan teqdirdimu bu heq dawayimizni tashlimaymiz, yéngilmeymiz, heqqimizni tartip élishnimu bilimiz, sherqiy türkistan mesilisining küntertipke kélishi üchün sherqiy türkistan siyasiy herikitining intayin küchlük bolushqa éhtiyaji bar", dédi.

Uyghur diyarini ziyaret qilip kelgen tetqiqatchi doktor olisi yaziji ependi, qeshqer we aqsuni ziyaret qilish jeryanida Uyghurlarning néme üchün lagérgha solan'ghanliqini éniqlashqa tirishqanliqini bildürdi we mundaq dédi: "Jaza lagérlirigha solan'ghanlar asasliqi, jennetke kirish üchün namaz oqughanlar, halal yémek yéyishke urun'ghanlar, xitayning töwen kapaletlik yardem pulini almighanlar iken. Ular lagérda 24 sa'et xitayche sözlishishke mejburlinidiken. Dininglardin waz kéchishi kérekken, tilinglarni we Uyghurluq, qazaqliq, qirghizliq kimlikinglarni untush kérekken. Peqet xitay kommunist partiyesigila ishinishi kérekken. Bu yer peqet jaza lagéri bolupla qalmastin belki, idiyeni, rohni kontrol qilidighan lagér iken. Shunglashqa bu yerde silerning jisminglarni, rohunglarni kontrol qilip, méngenglerni we qelbinglarni yüyüp tashlimaqchi boluwétiptu. Men dunyada bundaq wehiyimilik, bundaq bir dehshetlik bir döletni körmidim".

Doktor olisi yazéiji ependining bildürüshiche, u, jaza lagérini ziyaret qilish jeryanida her waqit uninggha egiship bille mangghan xitay kommunist partiyesining bir sékrétaridin lagérgha qanche kishining solan'ghanliqini sorighanda, u 500 ming kishining barliqini bayan qilghan.

Yighinda söz qilghan istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem, doktor olisi ependidek jasaretlik kishilerning köplep meydan'gha chiqishi xitayning xataliqlirini dunyagha köplep pash qilidighanliqini we Uyghur mesilisining hel bolushini asanlashturidighanliqini bildürdi.

Doktor erkin ekrem sözide, ilgiri metbu'atlarda ayda birer parche maqale uchratqan bolsa hazir her küni onlarche xewer we maqale uchratqili bolidighanliqini, ötken yili 8-aydin bashlap Uyghur mesilisining xelq'ara sehnige chiqishqa bashlighanliqini, bu, Uyghurlar üchün yaxshi purset ikenlikini, bu pursetni ching tutup Uyghurlarning zulumdin qutulushi üchün paydilinish kéreklikini tekitlidi.

Yighinda söz qilghan doktor erkin sidiq ependi, xitayning tüp meqsiti Uyghurlarni her xil usullar bilen yoq qilishtin ibaret ikenlikini, buninggha qarita tedbir élinish kéreklikini otturigha qoydi.

Yighin axirida sherqiy türkistan teshkilatlar birliki doktor olisi yaziji ependige, xitayning jaza lagérliri toghrisidiki köz boyamchiliqini pash qilip, heqiqetni otturigha qoyghanliqi üchün Uyghurlargha wakaliten teshekkür bildürdi hem uninggha ton kiydürdi shuningdek yene teqdirlesh lewhesi teqdim qildi.

Bezi közetküchiler, doktor olisining xitayning jaza lagérlirini ziyaret qilghandin kéyin wijdani bilen hésabliship menpe'ettin waz kechkenlikini, heqqaniyet terepte turghanliqini, jaza lagérlirining xitayning Uyghurlarning méngisini yuyush we ularni mashina ademge aylandurushtin ibaret qebih qilmishlirini dunyagha pash qilishta muhim rol oynawatqanliqini bildürüshmekte.

Toluq bet