Istanbulda "Uyghurlar nöwette duch kelgen xirislar we uni hel qilish yolliri" dégen témida yighin échildi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2018-08-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Istanbulda échilghan "Uyghurlar nöwette duch kelgen xirislar we uni hel qilish yolliri" dégen témidiki yighindin körünüsh. 2018-Yili 25-awghust, türkiye.
Istanbulda échilghan "Uyghurlar nöwette duch kelgen xirislar we uni hel qilish yolliri" dégen témidiki yighindin körünüsh. 2018-Yili 25-awghust, türkiye.
RFA/Arslan

Merkizi istanbulgha jaylashqan Uyghur akadémiyesining uyushturushi bilen 25-awghust shenbe küni istanbulda "Uyghurlar nöwette duch kelgen xirislar we uni hel qilishning yolliri" dégen témida ilmiy muhakime yighini échildi.

Bu yighin istanbulning melum méhmanxanisining yighin zalida xelq ammisigha yépiq halette ötküzülgen bolup, yighin'gha türkiye we dunyaning oxshimighan jaylirida tetqiqat bilen shughulliniwatqan Uyghur doktor, proféssorlar, dini alimlar, ziyaliylar, zhurnalistlar we tetqiqatchilardin bolup 60 kishi qatnashti.

Yighinda, nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan jaza lagérliri mesilisi, kimlik, milliy ma'arip, diniy cheklimiler, medeniyet buzghunchiliqi, Uyghurlarning mewjutluqi qatarliq bir yürüsh jiddiy mesililer we ularning hel qilish yolliri üstide tetqiqatchilar özliri teyyarlap kelgen doklatlirini oqup ötti.

Yighin üch bölümdin terkib tapqan bolup, birinchi bölümde Uyghur ma'aripi we ana tili duch kéliwatqan xirislar, ikkinchi bölümide Uyghur milliy kimliki duch kéliwatqan xirislar, üchinchi bölümde Uyghur milliy mewjutluqi duch kéliwatqan xirislar toghrisida tetqiqatchilar doklatlar sundi. Kéyin Uyghurlar yoluqqan mewjut éghir mesililerge taqabil turush tedbirliri heqqide yumilaq üstel muzakirisi we muhakimisi élip bérildi. Bu muzakiride, Uyghurlarni krizistin qutuldurush toghrisidiki chariler otturigha qoyuldi, yighin axirida xulase doklati élan qilindi.

Yighinda türkiye ege uniwérsitéti proféssori alimjan inayet "Muhajirettiki ana tilni qoghdash heqqide qilishqa tégishlik xizmetler", qirghizistandin kelgen proféssor seypulla abdullayéf "Muhajirettiki a'ile ma'aripi heqqide qilishqa tégishlik xizmetler", qazaqistandin kelgen proféssor alimjan hemrayéf "Hazirqi zaman Uyghur edebiyati duch kéliwatqan xirislar", amérikidin kelgen doktor qahar barat "Uyghurlarning ana til we mewjutluqini qoghdash heqqide qilishqa tégishlik xizmetler", proféssor abduréshit jélil qarluq "Weten ichi-sirtida Uyghur kimliki we medeniyitini saqlap qélish heqqide qilishqa tégishlik zörür xizmetler", proféssor waris chaghan "Uyghurlar tarixta duch kelgen milliy krizislar we uningdin qutulush jeryanliri" dégen témilarda we yene erkin sidiq, ruqiye turdush qatarliq mutexessislermu her xil témilarda doklat berdi.

Yighinda yene enqere hajiteppe uniwérsitétining dotsénti erkin ekrem "Mustemlikige uchrighan milletlerning milliy musteqilliq yolliri heqqide muhakime", Uyghur pa'aliyetchi ilshat hesen "Xitayning hazirqi weziyiti we Uyghurlarning teyyarliqi", doktor memitimin ela "Weten ichi we sirtidiki Uyghurlarning rohi chüshkünlükige qarshi tedbirler", doktor shewket nasir " Nöwettiki sherqiy türkistan teshkilatliri we aktip Uyghur pa'aliyetchiler otturisidiki ixtilaplar we ularni hel qilishning chariliri"dégen témilardimu doklat sundi.

Yighinda yene sherqiy türkistan teshkilatlar birliki re'isi hidayetulla oghuzxan qatarliq bir qanche teshkilat rehberliri söz qildi.

Doktor erkin ekrem sözide, Uyghurlarning hazirqi ehwali toghrisida toxtilip, Uyghurlar duch kéliwatqan ehwalni "Milliy paji'e" dep ipadilidi we Uyghurlarning yoqilish xewpige duch kelgenlikini bildürdi.

Doktor erkin ekrem sözide yene, Uyghurlarning bu xil xewplerge taqabil turushning yoli Uyghurlarning bilim élishi we eqil-tepekkurini ishqa sélishtin ibaret ikenlikini ipadilidi.

Doktor qahar barat ependi, chet'ellerdiki Uyghurlarning yoq bolup ketmesliki üchün "Uyghur aralliri qurush we bu aralda Uyghur tili, dini, medeniyet-örüp-adetlirini saqlash üchün perzentlerni Uyghur tili we qimmet qarashliri bilen yétishtürüsh"ni tekitlidi.

Doktor atawulla shehyar, xitayning Uyghurlarni assimilyatsiye qilish siyasitini xelq'ara jama'etke keng anglitish xizmiti élip bérish kéreklikini shundaqla chet'ellerde olturaqliship qalghan Uyghurlarni küchke aylandurush, teshkilatlarni qollash we ularning xizmet qilish qabiliyitini ashurush kéreklikini tekitlidi.

Yighin axirida proféssor alimjan inayet xulase doklatidin muhim nuqtilarni otturigha qoydi.

U mundaq dédi: "Muhajirettiki 3-ewlad Uyghur perzentlirining ana tilini qoghdap qélishi, Uyghur kimlikini küchlendürüsh bu qétimqi yighinimizning eng muhim nuqtiliridin biri boldi. Uningdin bashqa yene ittipaqlishish, birlishish, hemkarlishish-hazir chet'ellerde yashawatqan Uyghurlar arisidiki zörür we éhtiyajliq ish bolghanliqi üchün bu yighinda eng tekitlen'gen mesililerdin bir boldi. Birleshkende, ittipaqlashqanda küch hasil qilghili bolidu, we bu küch bolmay turup biz tilimizni milliy kimlikimizni we milliy medeniyitimizni saqlap qalalmaymiz. Bu yighinda otturigha qoyulghan yene bir muhim pikirlerdin biri, Uyghur xelqining awazini dunyagha anglitish. Yene bir muhim nuqta bolsa, sherqiy türkistanda bolup ötken jinayetlerni, dölet térrorluqini munasiwetlik xelq'araliq qanun organlirigha erz qilish, shikayet sunush. Mushu basquchlar arqiliq Uyghur xelqini hazir duch kéliwatqan éghir bohrandin qutuldurushqa tirishchanliq qilish".

26-Awghust yekshenbe küni yene Uyghur akadémiyesining uyushturushi bilen "Uyghurlar nöwette duch kelgen xirislar we uni hel qilishning yolliri" dégen témida ammiwi ochuq muhakime yighini échildi. Bu yighin'gha istanbulda yashawatqan Uyghurlar we Uyghur oqughuchilardin bolup köp sanda kishi qatnashti. Yighinda, Uyghur akadémiyesining ijra'iye re'isi abdulhemit qaraxan, proféssor alimjan inayet, doktor qahar barat, dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi doktor erkin ekrem, ilshat hesen, qazaqistan we qirghizistandin kelgen tetqiqatchilar söz qildi, axirida oqughuchilarning sorighan so'allirigha jawab bérildi.

Toluq bet