Җәймис лейбондниң уйғур мәсилиси һәққидики көз қарашлири

Мухбиримиз ирадә
2014-12-02
Share
bronewik-saqchi-charlash-urumchi.jpg Хитай қораллиқ күчлири коча чарлаватқан көрүнүш. 2014-Йили 23-май, үрүмчи.
AFP


Австралийидики латроб универсиситетиниң асия тәтқиқатлири вә сиясәт лектори җәймис лейбонд уйғурларниң вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан академикларниң бири. У йеқинда, нюйорк вақти гезити мухбириниң мәхсус зияритини қобул қилип, уйғурларниң вәзийити вә хитайниң миллий сиясиити һәққидики соаллириға җаваб бәргән.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, нюйорк вақти гезитиниң 1 - декабир күнидики санида "соал вә җаваблар : җәймис лейбонд хитайниң миллий сиясити һәққидә тохталди" мавзусида бир мәхсус хәвәр мақалиси елан қилинди. Мақалидә, йеқиндин буян өзиниң уйғурларниң вәзийити үстидики тәтқиқатлири билән көзгә көрүнгән академик җәймис лейбонд зиярәт қилинған. Зиярәтниң кириш қисмида ейтилишичә, җәймис лейбонд һазир бейҗиңда тәтқиқат билән шуғуллиниватқан болуп, униң асаслиқ тәтқиқат темиси хитай һөкүмитиниң аз санлиқ милләтләргә қаратқан сиясити вә униң бу милләтләрни күндилик турмушиға көрситиватқан тәсири үстидә болуп, у техи йеқиндила уйғур елини зиярәт қилип кәлгән. Бу қетимқи сөһбәттә у асаслиқ хитай һөкүмитиниң уйғурларниң диний вә мәдәнийигә қаратқан чәклимә сиясити үстидә тохталған.

Нюйорк вақти гезити мухбири җәймис лейбондтин алди билән хитайда пуқраларниң қачандин итибарән миллитигә қарап синипландурулушқа башланғанлиқини сориған. Җәймис лейбонд хитайда падишаһлиқ мәзгилидила кишиләрниң тили вә мәдәнийитигә қарап гуруппиларға айрилғанлиқини, кейинки мәзгилләрдә җәнубий җуңго районлирида тәтқиқ елип барған бир қисим чәтәллик екиспидитсийичиләр вә тәбиәтшунасларниң хитайдики милләтләр тәтқиқатини академик бир сәвийигә көтүргәнликини вә буниң кейин хитай коммунист һөкүмити тәрипидин техиму мукәммәлләштүрүлүп, түзүмләштүрүлгәнликини баян қилған. У хитайниң миллий сияситиниң мәнчиң ханданлиқиниң милләтләр сияситини әкс әттүридиғанлиқини баян қилип мундақ дегән :

- Хитайда һазир йүргүзүлүватқан сестима мәнчиң ханданлиқида ишлитилгән "милләтләрни башқуруш" сестимисиниң давами һесаблиниду. Йәни "биз сени аз санлиқ милләт дәп қобул қилимиз. Сән оюнни бизниң қаидилиримиз бойичә ойнисаң, биз сени мукапатлаймиз, ундақ болмайдикән җазалаймиз" дегәнни асас қилған. Мәнчиң ханданлиқи буни ен ве "шәпқәт вә қудрәт" дәп атиған. Мундақчә ейтқанда бу дегәнлик "бир қолида шекәр, бир қолида таяқ" дегәнлик... Мән һазир хитай һөкүмити уйғур елида йүргүзүватқан "һиҗаплинишқа қарши туруш" сияситини тәтқиқ қиливатимән, һөкүмәт яғлиқ чегиштин ваз кәчкәнләрни ичкири өлкиләргә саяһәткә апириш қатарлиқ усуллар арқилиқ мукапатлиса, буниңға қарши чиққанларни қолға елип җазалаватиду. Мана бу "шәпқәт вә қудрәт" сияситиниң уйғур елида изчил давамлишиватқанлиқиниң бир ипадиси. Сиясәт йәнила шу хитай миллитидин тәшкил тапқан мәркәзниң әтраптики аз санлиқларни башқурушидин ибарәт.

Нюйорк вақти гезити мухбири юқиридики бу услубниң һазирқи сиясәтләрдики әксини сориған. Җәймис лейбонд хитай һөкүмити бу йилниң бешида йолға қойған кадирларни төвәнгә чүшүрүш һәрикитиниң буниң әкси икәнликини, һөкүмәтниң 3 йил ичидә җәмий 200 миң кадирни асасий қатламға чүшүрүп, уларни партийиниң көзи вә қулиқи болуши вә асасий қатламларда сиясәтлириниң омумлишишиға капаләтлик қилишини мәқсәт қиливатқанлиқини баян қилған.

У мухбирниң бу сииясәтләрниң қанчилик үнүми болидиғанлиқи һәққидики соалиға мундақ җаваб бәргән :

- Компартийә давамлиқ мушундақ һәрикәтләрни қозғап туриду вә һәрйәрдә "қаттиқ зәрбә бериш" дегән һәйвәтлик лозункилар бар. Әмма биз давамлиқ кадирларниң амал бар вақит өткүзүшкә вә яки бирлиригә пул берип, балдуррақ үрүмчигә қайтишниң йолини қиливатқанлиқини көримиз. Шуңа бундақ һәрикәтләр һәқиқәтән көзлигән мәқсәткә йетиватамду дегәндә мән униңдин гуманлинимән. Әмма шуниси ениқки, мәнчиң ханданлиқи вә миңго дәвригә қариғанда тәсири йәнила күчлүк.

Мухбир җәймис лейбондтин уйғур елидики чиқиватқан вәқәләрниң юқириқи һәрикәтләр билән мунасивити бар - йоқлуқини сориған. У буниңға "бар" дәп җаваб бәргән. У бу вәқәләрни хитай һөкүмитиниң райондики сиясәтлириниң нәтиҗиси, дәп көрситип "сән кишиләрниң көзигә киривалмисаң, улар өзиниң ишини қилиду. Көзигә киривелип, уни булуңға қистисаң, әлвәттә қаршилиқ қилидиғанлар чиқиду" дегән.

Бирақ у сөзи давамида, һазирқи әң чоң мәсилә, хитай һөкүмитиниң өзиниң хаталиқини вә мәсилиләрни етирап қилмаслиқ икәнликини әскәртип мундақ дегән :

- Ши җинпиң техи синтәбирдә ечилған милләтләр хизмити йиғинида хитайниң һазирқи миллий сияситиниң интайин тоғрилиқини вә милләтләр мунасивитиниң иттипақлиқини илгири сүрди. Бу хитай һөкүмити тәрипидин елан қилиниватқан һәрқандақ бир баянатта охшаш илгири сүрүлүп кәлди. Бирақ дуняниң һәммә йеридә миллий зиддийәт мәвҗут вә алди билән сән буни етирап қилишиң керәк. Уни алди билән етирап қилғандила андин уни һәл қилишниң чарисгиә қариғили болиду. Лекин хитайда миллий зиддийәтниң барлиқиниму тилға алғили болмайду. Һечким у тоғрилиқ гәп қилмайду. Компартийә хәқниң ағзини юмғузуш хизмитини яхши ишлигәнлики ениқ.

Мухбир җәймис лейбондтин хитай һөкүмитиниң мушундақ сиясәтлири уйғур елида бир партлаш характерлик вәқә кәлтүрүп чиқирамду, дәп сориған. Җәймис ләйбонд буниңға өзиниң еһтимал бәрмәйдиғанлиқини ейтқан. У бундақ дейишигә төвәндики икки хил сәвәбни көрсәткән :

- Алди билән рәқәм бәк аз вә мәсилә бәк узақта. Фалунгуң вә яки йәр асти черкавлири мәсилисиниң салмиқи еғиррақ. Чүнки уларниң нурғун әзаси бар. Биз бу йәрдә көп санлиқтин сөз ечиватимиз. Униң үстигә, компартийиму аз санлиқ милләтләрниң ризалиқини сетивелиш үчүн нурғун пул чиқармақта. Әһвал бу икән, ким өзиниң һаятини хәвпкә атсун? бәлким қилса радикаллишип кәткәнлири вә яки қаттиқ чәткә қеқилғанлири қилиши мумкин. Лекин көпинчә кишиләр һаятини давам қиливериду. Бәлким улар нарази болуши мумкин, әмма улар өзиниң хитайниң бир парчиси икәнликидәк бир пакитқа тән берип яшашни давам қилиду. Нурғун кишиләр нарази болсиму, һечким ағзини ечип бир нәрсә демәйду. Хитайда миллий мәсилиләр интайин сәзгүр темиларға кириду. Кишиләрни еғиз ачқузуш бәк тәс.

Мухбир, җәймис лейбондниң бу җавабидин кейин "бу сизниң йеқинда уйғур елиға қилған зияритиңиздин кейин һес қилғанлириңизму?" дәп сориған. У буниңға "шундақ" дәп җаваб бәргән. У башқа җайларға қариғанда хотәндики вәзийәтниң алаһидә өткүрлүкини билдүргән. У хотәндә өзи көргән мәнзирини тәсвирләп "хотән шәһиридики бир мәйданда 100 әтрапида хитайлар гимнастика ойнаватқанда, уларни толуқ қоралланған, апшаркилиқ һәрбийләр қоғдап туридикән. У мәйданға кириш үчүн бихәтәрлик тәкшүрүшидин өтүшиңиз керәк. Бу толиму бир ғәлитә мәнзирә. 90 Пирсәнти уйғурлардин тәшкил тапқан бу шәһәрдә, хитайлар хитай һәрбийләр тәрипидин қоғдилидикән" дегән. Униң ейтишичә йәнә, җәймис лейбонд әтрапни бир қанчә парчә рәсимгә тартишиға һәрбийләр уни дәрһал оривалған вә кейин у сақчиханиға апирилған. Дәсләптә сақчилар бу кишини мухбир дәп ойлап, бу йәр бәк хәтәрлик, дәп бу йәрдә турмаслиқини тәвсийә қилған. Җәймис лейбонд өзиниң мухбир әмәсликини, пәқәт бир саяһәтчиликини ейтқинида болса "һә, әлвәттә биз саяһәтчиләрни қарши алимиз, бу дегән бир очуқ шәһәр, қарши алимиз" дегән. Бирақ улар йәнила униң рәсим тартишини халимиған.

Нюйорк вақти гезити мухбири "улар әнсирәватамду" дәп сориған. Лейбонд җаваб берип "шундақ. Лекин уларниң сиясити бир - биригә зит. Бейҗиң вә күнмиңләрдә наһайити зор вәқәләр чиқти. Улар хитайни оңайсиз әһвалға чүшүрүп қойди. Бирақ уларниң бу мәсилини һәл қилишни чиқиш қилған бир сиясити йоқ. Чүнки уларниң бу мәсилигә қарита бир чариси йоқ. Һәм уларниң бу мәсилини йешиш үчүн қудуқтин чиқип, башқичә бир йол тутуш хиялиму йоқ. Мән уйғур мәсилиси үстидә ойланғансери, у маңа шунчә айиқи чиқмайдиғандәк билиниду. Мән үмидсиз гәп қилишни яқтурмайттим. Бирақ һазирқи реҗимдин қариғанда уйғур мәсилисиниң йешилишидин үмид йоқтәк көриниду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт