Jeymis léybondning Uyghur mesilisi heqqidiki köz qarashliri

Muxbirimiz irade
2014-12-02
Share
bronewik-saqchi-charlash-urumchi.jpg Xitay qoralliq küchliri kocha charlawatqan körünüsh. 2014-Yili 23-may, ürümchi.
AFP


Awstraliyidiki latrob uniwérsisitétining asiya tetqiqatliri we siyaset léktori jeymis léybond Uyghurlarning weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan akadémiklarning biri. U yéqinda, nyuyork waqti géziti muxbirining mexsus ziyaritini qobul qilip, Uyghurlarning weziyiti we xitayning milliy siyasi'iti heqqidiki so'allirigha jawab bergen.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, nyuyork waqti gézitining 1 - dékabir künidiki sanida "So'al we jawablar : jeymis léybond xitayning milliy siyasiti heqqide toxtaldi" mawzusida bir mexsus xewer maqalisi élan qilindi. Maqalide, yéqindin buyan özining Uyghurlarning weziyiti üstidiki tetqiqatliri bilen közge körün'gen akadémik jeymis léybond ziyaret qilin'ghan. Ziyaretning kirish qismida éytilishiche, jeymis léybond hazir béyjingda tetqiqat bilen shughulliniwatqan bolup, uning asasliq tetqiqat témisi xitay hökümitining az sanliq milletlerge qaratqan siyasiti we uning bu milletlerni kündilik turmushigha körsitiwatqan tesiri üstide bolup, u téxi yéqindila Uyghur élini ziyaret qilip kelgen. Bu qétimqi söhbette u asasliq xitay hökümitining Uyghurlarning diniy we medeniyige qaratqan cheklime siyasiti üstide toxtalghan.

Nyuyork waqti géziti muxbiri jeymis léybondtin aldi bilen xitayda puqralarning qachandin itibaren millitige qarap siniplandurulushqa bashlan'ghanliqini sorighan. Jeymis léybond xitayda padishahliq mezgilidila kishilerning tili we medeniyitige qarap guruppilargha ayrilghanliqini, kéyinki mezgillerde jenubiy junggo rayonlirida tetqiq élip barghan bir qisim chet'ellik ékispiditsiyichiler we tebi'etshunaslarning xitaydiki milletler tetqiqatini akadémik bir sewiyige kötürgenlikini we buning kéyin xitay kommunist hökümiti teripidin téximu mukemmelleshtürülüp, tüzümleshtürülgenlikini bayan qilghan. U xitayning milliy siyasitining menching xandanliqining milletler siyasitini eks ettüridighanliqini bayan qilip mundaq dégen :

- Xitayda hazir yürgüzülüwatqan séstima menching xandanliqida ishlitilgen "Milletlerni bashqurush" séstimisining dawami hésablinidu. Yeni "Biz séni az sanliq millet dep qobul qilimiz. Sen oyunni bizning qa'idilirimiz boyiche oynisang, biz séni mukapatlaymiz, undaq bolmaydiken jazalaymiz" dégenni asas qilghan. Menching xandanliqi buni én wé "Shepqet we qudret" dep atighan. Mundaqche éytqanda bu dégenlik "Bir qolida shéker, bir qolida tayaq" dégenlik... Men hazir xitay hökümiti Uyghur élida yürgüzüwatqan "Hijaplinishqa qarshi turush" siyasitini tetqiq qiliwatimen, hökümet yaghliq chégishtin waz kechkenlerni ichkiri ölkilerge sayahetke apirish qatarliq usullar arqiliq mukapatlisa, buninggha qarshi chiqqanlarni qolgha élip jazalawatidu. Mana bu "Shepqet we qudret" siyasitining Uyghur élida izchil dawamlishiwatqanliqining bir ipadisi. Siyaset yenila shu xitay millitidin teshkil tapqan merkezning etraptiki az sanliqlarni bashqurushidin ibaret.

Nyuyork waqti géziti muxbiri yuqiridiki bu uslubning hazirqi siyasetlerdiki eksini sorighan. Jeymis léybond xitay hökümiti bu yilning béshida yolgha qoyghan kadirlarni töwen'ge chüshürüsh herikitining buning eksi ikenlikini, hökümetning 3 yil ichide jem'iy 200 ming kadirni asasiy qatlamgha chüshürüp, ularni partiyining közi we quliqi bolushi we asasiy qatlamlarda siyasetlirining omumlishishigha kapaletlik qilishini meqset qiliwatqanliqini bayan qilghan.

U muxbirning bu si'iyasetlerning qanchilik ünümi bolidighanliqi heqqidiki so'aligha mundaq jawab bergen :

- Kompartiye dawamliq mushundaq heriketlerni qozghap turidu we heryerde "Qattiq zerbe bérish" dégen heywetlik lozunkilar bar. Emma biz dawamliq kadirlarning amal bar waqit ötküzüshke we yaki birlirige pul bérip, baldurraq ürümchige qaytishning yolini qiliwatqanliqini körimiz. Shunga bundaq heriketler heqiqeten közligen meqsetke yétiwatamdu dégende men uningdin gumanlinimen. Emma shunisi éniqki, menching xandanliqi we minggo dewrige qarighanda tesiri yenila küchlük.

Muxbir jeymis léybondtin Uyghur élidiki chiqiwatqan weqelerning yuqiriqi heriketler bilen munasiwiti bar - yoqluqini sorighan. U buninggha "Bar" dep jawab bergen. U bu weqelerni xitay hökümitining rayondiki siyasetlirining netijisi, dep körsitip "Sen kishilerning közige kiriwalmisang, ular özining ishini qilidu. Közige kiriwélip, uni bulunggha qistisang, elwette qarshiliq qilidighanlar chiqidu" dégen.

Biraq u sözi dawamida, hazirqi eng chong mesile, xitay hökümitining özining xataliqini we mesililerni étirap qilmasliq ikenlikini eskertip mundaq dégen :

- Shi jinping téxi sintebirde échilghan milletler xizmiti yighinida xitayning hazirqi milliy siyasitining intayin toghriliqini we milletler munasiwitining ittipaqliqini ilgiri sürdi. Bu xitay hökümiti teripidin élan qiliniwatqan herqandaq bir bayanatta oxshash ilgiri sürülüp keldi. Biraq dunyaning hemme yéride milliy ziddiyet mewjut we aldi bilen sen buni étirap qilishing kérek. Uni aldi bilen étirap qilghandila andin uni hel qilishning charisgi'e qarighili bolidu. Lékin xitayda milliy ziddiyetning barliqinimu tilgha alghili bolmaydu. Héchkim u toghriliq gep qilmaydu. Kompartiye xeqning aghzini yumghuzush xizmitini yaxshi ishligenliki éniq.

Muxbir jeymis léybondtin xitay hökümitining mushundaq siyasetliri Uyghur élida bir partlash xaraktérlik weqe keltürüp chiqiramdu, dep sorighan. Jeymis leybond buninggha özining éhtimal bermeydighanliqini éytqan. U bundaq déyishige töwendiki ikki xil sewebni körsetken :

- Aldi bilen reqem bek az we mesile bek uzaqta. Falun'gung we yaki yer asti chérkawliri mesilisining salmiqi éghirraq. Chünki ularning nurghun ezasi bar. Biz bu yerde köp sanliqtin söz échiwatimiz. Uning üstige, kompartiyimu az sanliq milletlerning rizaliqini sétiwélish üchün nurghun pul chiqarmaqta. Ehwal bu iken, kim özining hayatini xewpke atsun? belkim qilsa radikalliship ketkenliri we yaki qattiq chetke qéqilghanliri qilishi mumkin. Lékin köpinche kishiler hayatini dawam qiliwéridu. Belkim ular narazi bolushi mumkin, emma ular özining xitayning bir parchisi ikenlikidek bir pakitqa ten bérip yashashni dawam qilidu. Nurghun kishiler narazi bolsimu, héchkim aghzini échip bir nerse démeydu. Xitayda milliy mesililer intayin sezgür témilargha kiridu. Kishilerni éghiz achquzush bek tes.

Muxbir, jeymis léybondning bu jawabidin kéyin "Bu sizning yéqinda Uyghur éligha qilghan ziyaritingizdin kéyin hés qilghanliringizmu?" dep sorighan. U buninggha "Shundaq" dep jawab bergen. U bashqa jaylargha qarighanda xotendiki weziyetning alahide ötkürlükini bildürgen. U xotende özi körgen menzirini teswirlep "Xoten shehiridiki bir meydanda 100 etrapida xitaylar gimnastika oynawatqanda, ularni toluq qorallan'ghan, apsharkiliq herbiyler qoghdap turidiken. U meydan'gha kirish üchün bixeterlik tekshürüshidin ötüshingiz kérek. Bu tolimu bir ghelite menzire. 90 Pirsenti Uyghurlardin teshkil tapqan bu sheherde, xitaylar xitay herbiyler teripidin qoghdilidiken" dégen. Uning éytishiche yene, jeymis léybond etrapni bir qanche parche resimge tartishigha herbiyler uni derhal oriwalghan we kéyin u saqchixanigha apirilghan. Deslepte saqchilar bu kishini muxbir dep oylap, bu yer bek xeterlik, dep bu yerde turmasliqini tewsiye qilghan. Jeymis léybond özining muxbir emeslikini, peqet bir sayahetchilikini éytqinida bolsa "He, elwette biz sayahetchilerni qarshi alimiz, bu dégen bir ochuq sheher, qarshi alimiz" dégen. Biraq ular yenila uning resim tartishini xalimighan.

Nyuyork waqti géziti muxbiri "Ular ensirewatamdu" dep sorighan. Léybond jawab bérip "Shundaq. Lékin ularning siyasiti bir - birige zit. Béyjing we künminglerde nahayiti zor weqeler chiqti. Ular xitayni ongaysiz ehwalgha chüshürüp qoydi. Biraq ularning bu mesilini hel qilishni chiqish qilghan bir siyasiti yoq. Chünki ularning bu mesilige qarita bir charisi yoq. Hem ularning bu mesilini yéshish üchün quduqtin chiqip, bashqiche bir yol tutush xiyalimu yoq. Men Uyghur mesilisi üstide oylan'ghanséri, u manga shunche ayiqi chiqmaydighandek bilinidu. Men ümidsiz gep qilishni yaqturmayttim. Biraq hazirqi réjimdin qarighanda Uyghur mesilisining yéshilishidin ümid yoqtek körinidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet