Weziyet analizchiliri xelq'ara sotning jenubiy déngiz hökümini kéyinki xitay weziyiti heqqide toxtaldi

Muxbirimiz méhriban
2016-07-14
Share
jenubiy-dengiz-xotay-dengiz-armiye.jpg Xitay déngiz armiye jengchisi xitayning xeynen arili etrapidiki déngiz rayonida ötküzüwatqan herbiy manéwirida herbiy paraxotigha signal bayriqi asmaqta. 2016-Yili 9-iyul.
XINHUA

Gollandiyening denhag shehiridiki xelq'ara sot 12‏-iyul jenubiy déngizdiki arallarning igilik hoquqi mesiliside höküm élan qilip, xitayning mezkur déngiz tewelikidiki xada tashlardin terkib tapqan arallarni özining dep élan qilishining 'tarixi asasi yoq' dep jakarlighandin kéyin, xitay mezkur qararni qobul qilmaydighanliqini ipadilep, qattiq naraziliq bildürgen. Undaqta xitay hökümet taratquliri we xitay tordashlirining mezkur mesile heqqidiki inkasliri qandaq? xitay we chet'ellerdiki xitay weziyet analizchiliridin wu chiyang, chén pokung qatarliqlar bu heqte qandaq qarashlirini ipadilidi.

Aldinqi küni élan qilin'ghan gollandiyening denhag shehiridiki xelq'ara sotning qararidin kéyin,xitayning xelq gézit, shinxu'a agéntliqi, azadliq géziti qatarliq hökümet taratqulirida xitayning jenubiy déngizdiki arallargha bolghan igilik hoquqi tekitlinip, xelq'ara soptning hökümige qarita naraziliq maqaliliri élan qilindi. Xitay dölet ishliri kabinétimu "Aq tashliq kitab" élan qilip, xelq'ara sotning qararigha naraziliq bildürdi. Xitayning mu'awin tashqi ishlar ministiri lyu jénmin aq tashliq kitabni élan qilish yighinida, xitay hökümitining sotning mezkur qararini qobul qilmaydighanliqini bildürüp, bu qara sewebidin jenubiy déngiz weziyiti jiddilishishi mumkinlikini agahlandurdi.

Xitay tashqi ishlar ministirliqi we hökümet taratqulirida xelq'ara sotning qararini eyibleydighan ibariler ishlitilishige qarita xitay weziyet analizchiliri we xitay tordashlar inkas qayturup, dölet ichide herqandaq ishni siyasiy belgilimiler boyiche bir terep qilidighan xitay hökümitining bu xil istilini xelq'ara munasiwettimu qollinidighanliqni'i tekitlep, xitay hökümitining xelq'ara qanun-belgilimilergimu ri'aye qilmaydighanliqini bildürdi.

Amérika awazi radi'osida 13-iyul küni ötküzülgen xitay hökümitining xelq'ara sotning jenubiy déngiz heqqidiki qararigha bolghan naraziliqi heqqide ötküzülgen söhbetke qatnashqan sherqiy jenubiy eller mesilisi mutexessisi doktor wu chiyang ependi, skayip arqiliq béyjingdin ziyaretni qobul qilip, öz qarishini ipadiligen. U bayanida xitay tashqi ishlar mu'awin ministiri lyu jénminning xelq'ara sotning qarari heqqidiki eyiplishining asassiz ikenlikini bildürüp,"Gollandiyediki xelq'ara adalet diwani yeni xelq'ara sot, xelq'aradiki döletler munasiwitidiki talash-tartishlarni musteqil hel qilish üchün 1899-yili qurulghan we junggo hökümitimu eza bolghan birleshken döletler teshkilatida étirap qilin'ghan. Shunga tashqi ishlar eme'aldari lyu jénminning bu sotni inkar qilishi xata," dégen.

Doktor wu chiyang yene xitay tashqi ishlar emeldari liyu jinmingning xelq'ara sotni eyiblep éytqan "Sot kolligiyisi filippin dölitining pulini alghanliqi üchün, filippinning paydisigha höküm chiqardi" dégen sözining asassiz ikenlikini bildürüp, "Xelq'ara sotqa erz sun'ghan dölet filippin, junggo hökümiti bu sotqa qatnishishni ret qilghanliqi üchün, qanuniy tertipke asasen sot heqqini dewager terep filippin üstige alidu elwette" dégen.

Xitay hökümitining xelq'ara sotning jenubiy déngizdiki arallarning igilik hoquqi mesilisi heqqidiki qararigha naraziliq bildürüp, "Aq tashliq kitab" élan qilish yighinida xitay emeldari liyu jénmin qilghan sözlerni tenqitligen yüen güenjong isimlik tordash"Junggoning tashqi ishlar mu'awin ministiri liyu jénmingning sözidin-herkitigiche lükcheklik haraktéri ipadilinip turidu. Junggoning tashqi ishlar ministirliqining mu'awin ministiri bolghan liyu jénming naraziliq bayanatida xelq'arada döletler ara yüz bergen talash-tartishlarni hel qilidighan, birleshken döletler teshkilatida étirap qilin'ghan xelq'ar sotning hökümige qarita bergen naraziliq bayanatida eng eqelliy bolghan xelq'ara qanuniy bilimlerdinmu sawatsizliqini we xitay emeldarliridila bolidighan mutihemlikini ipadilidi" dégen inkasni yazghan.

Amérikidiki siyasiy weziyet analizchisi chén pokong ependi xitay hökümitining jenubiy déngiz mesilisidiki pozitsiyisi heqqide radi'omiz ziyaritini qobul qilip mundaq dédi.

"Xitay hökümitining jenubiy déngizdiki marjan xada tash arallirining köp qismining igilik hoquqining 'ezeldin özige teweliki' ni tekitlishi, mezkur déngizgha chégrilinidighan malayshiya, filippin, wiyétnam we birunéy qatarliq döletlerning naraziliqini qozghap, xitayning jenubiy déngizdiki qoshna döletler bilen bolghan munasiwitining jiddilishishige seweb boldi. Xitay kommunist hökümiti qurulghandin buyan zémin teweliki mesiliside 'ezeldin junggoning bir qismi' dégen sözni ishlitishke adetlinip ketken. Emma 'ezeldin' dégen bu uqum intayin müjmel bolup, xitay hökümiti 'ezeldin ayrilmas qismi',dégen bu sözning éniq tarixi dewri heqqide héchqachan izahat bérip baqmidi. Xelq'arada bolsa herqandaq hökümni élan qilishta éniq pakitliq matériyal telep qilinidu."

Xitay hökümiti xelq'aragha bergen naraziliq bayanatida özining jenubiy déngizdiki arallargha bolghan igilik hoquqini tekitlep, xelq'ara sotning hökümige qattiq naraziliqini ipadiligen bolsimu, emma yenila fillipin bilen xitay otturisida dawamlishiwatqan jenubiy déngizning igilik hoquqi mesilisini ikki terep söhbet arqiliq hel qilishni tekitligen. Xitay dölet ichidebolsa "Xelqning naraziliqi sewebidin tuyqsiz yüz bérish éhtimali bolghan ammiwi naraziliq heriketlirining aldini élish" heqqide jaylardiki hökümet organlirigha uqturush qilghan.

Melum bolushiche béyjing sheherlik hökümet xelq'ara sotning qarari chiqishtin bir kün ilgiri yeni 11-iyul düshenbe küni mexsus uqturush chiqirip, bu bir heptide yeni"6 Kün ichide béyjing shehiri jiddiy hali'ette turidighanliqi, sheher weziyitining muqimliqigha kapaletlik qilish üchün, barliq nöwetchi xadimlar öz xizmet ornida hazir bolushi, tuyqsiz yüz bérish éhtimali bolghan zor weqelerning aldini élish teyyarliqi puxtda bolushi kérek" likini tekitligen.

Xitay hökümiti xelq'ara sotning jenubiy déngiz heqqidiki qararigha naraziliq bayanati bérish bilen bir waqitta, yene béyjing da'irilirining "Tuyqsiz yüz bérish éhtimali bolghan weqelerning aldini élish" heqqidiki uqturushni chiqirishidek bu weziyet xitay mesililiri analizchilirining diqqitini qozghidi.

Uzundin buyan xitay weziyiti heqqide öz qarashlirini otturigha qoyup kéliwatqan chén pokung ependi, xitay hökümitining dölet ichige qaratqan siyasiti heqqide toxtilip, "Xitay kommunist hökümiti qurulghandin buyan eng ensireydighini dölet ichide xelqning naraziliqi sewebidin qozghilidighan qarshiliq heriketlirining yüz bérishi. Shunga bu qétim xitay hökümiti hökümiti tashqi dunyagha nisbeten xelq'ara sotning qararigha emel qilmaydighanliqini dawrang qilsimu, emma dölet ichide özining bu xil teshwiqati seweblik xitay xelqide chong milletchilik idiyisining küchiyishi sewebidin yüz bérish éhtimali naraziliq heriketlirining yüz bérishini xalimaydu. Shunga béyjing da'iriliri xelq'ara sotning hökumi élan qilinishtin ilgirila béyjing shehiride 'bir heptilik urush haliti' uxturushini élan qilip, weziyetni kontrol qilmaqchi bolghan." dédi.

Nyoyorktiki xitay mesililiri mutexessisi xé chingliyen xanimmu öz qarishini otturigha qoydi.

Xé chingliyen xanim sözide xitay hökümitining tashqi siyasette popoza xaraktérlik bayanatlarni bérishni adet qiliwalghan bolsimu, emma emeliyitide mesilini herbiy küch qollinip hel qilishqa aldirimaydighanliqini, bu sewebtin xitay hökümiti öz teshwiqati seweblik xelqide qozghilip ketken naraziliq keypiyatining xitay hakimiyitige tehdit bolushidin ensireydighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet