Otta köyüp ölüshtin, kan bésiwélishqiche bolghan weqelerning tepsilati némishqa sir tutuliwatidu?

Obzorchimiz asiye Uyghur
2022.12.29
Otta köyüp ölüshtin, kan bésiwélishqiche bolghan weqelerning tepsilati némishqa sir tutuliwatidu? “Gherbiy diyar altun kan ili cheklik mes'uliyet shirkiti” ning altun kolash kanining yer asti.
Social Media

Melumki, 11-ayning 24-küni ürümchide ot apiti yüz bérip, 44 kishi qaza qilghanidi. Halbuki, xitay hökümiti bu paji'ede 10 adem ölüp, 9 adem yarilan'ghanliqini xewer qildi. Ot apitidin kéyinki yarilan'ghan we ölüp ketkenlerning qismetlirige a'it egeshme xewerler ashkarilanmidi, lékin xitayning alaqe-uchur supiliridiki mezkur ot apitige alaqidar uchurlardin bezi tepsilatlar ashkarilan'ghanidi. Mezkur paji'e yüz bérip del bir ay ötkende, yeni 24-dikabirda ghuljadiki “Ashi altun kani” gümürülüp chüshüsh weqesi yüz berdi. Shundaqla kan astida xizmet qiliwatqan 40 ademdin 22 kishi qutulup, 18 kishining kan astida qapsilip qalghanliqi élan qilindi. Elwette, xitay bu qétimmu xuddiy bir ay awwalqidek weqening tepsilatigha alaqidar melumatlarni qattiq qamal qilishqa bashlidi. Gerche bügün mezkur kan örülüp chüshüsh weqesining yüz berginige 6 kün bolup qalghan bolsimu, kan astida bésilip qalghan 18 ademning hayat-mamati, qutulup chiqqan 22 ademning salahiyiti, nöwettiki ehwali izchil mexpiy tutulmaqta.

Undaqta, ghuljadiki bu altun qandaq zadi qurulmiliq bir kan? kan gümürülüp chüshüsh weqeside aman qalghan we ghayip bolghanlar zadi kimler? ularning ehwali néme sewebtin sirtqa ashkarilanmaydu?

Weqe yüz bergen “Gherbiy diyar altun ili cheklik mes'uliyet shirkiti” namidiki bu kanning esli nami “Ashi altun kani” dur. Mezkur kan, ötken esirning 50-yilliri sabiq sowét ittipaqi teripidin bayqalghan. Shundaqla chet el hemkarliqidiki “Junggo-sowét métal buyumliri shirkiti” hemde kéyinki “Shinjang renglik métal shirkiti” ge baghlan'ghandur.

Bu kan 1993-yili qayta qurulushqa bashlap, “Ashi altun kani” dégen nam bilen 1995-yili resmiy ishqa kirishtürülgen, xitayning dölet igilikidiki merkez karixaniliridin biridur. Mezkur altun kanning igileydighan yer meydani 2038 mo bolup, ghulja shehiridin 64 kilométir yiraqliqqa jaylashqan. Alaqidar melumatlarda mezkur kan shirkitide 672 xizmetchi xadim barliqi, bularning ichide “Az sanliq milletlerning sani 333 bolup, omumiy xizmetchiler sanining 49.5 Pirsentini igileydighanliqi” tilgha élin'ghan. Bu kanning ghulja nahiyesidikilerge bérilgen xizmet orni 91 dep yézilghan bolup, démek, qalghan kishilerning ghulja nahiyisige sirttin yötkep yaki yötkilip kélin'genler bolghanliqi melum.

U halda bu kan'gha sirttin yötkep kélin'gen “Az sanliqlar” ning hemmisi Uyghurmu? bu qétimliq weqede kan astida kömülüp qalghanlar arisida Uyghur ishchilarning sani qanchilik bulushi mumkin?

Xitayning hökümet uchur wastiliridin biri bolghan “Xitay altun tori” da 2020-yili 27-iyulda atalmish “Gherbiy diyar altun ili cheklik mes'uliyet shirkiti (yeni ashi altun kani)” ning Uyghur élini namratliqtin qutuldurushqa qoshqan töhpiliri heqqide mexsus xewer bérilgen. Mezkur xewerning tepsilatidin qarighanda, bu shirket xitay hökümitining Uyghur élida yolgha qoyghan atalmish “Namratliqni yoqitish” siyasitige aktip küch qoshqanliqi melum. Ular jenubiy Uyghur élidiki namrat rayonlar bolghan qizilsu qirghiz aptonom oblastining aqtu nahiyesi we xoten wilayitining kériye nahiyesidin 25 neper yerlik déhqanni kan ishchiliqigha yötkep kelgen. Shundaqla mezkür ishchilarni lagérda, yeni atalmish “Yighip terbiyilesh merkizi” de herbiy meshiq, xitay tili öginish, siyasiy öginish, wetenperwerlik terbiyesi, xizmettin burunqi kespiy terbiyileshlerni élip barghan. Uningdin bashqa bu shirket yene namrat déhqan, charwichilar bilen “Qoshmaq tughqan” bolup, xitay hökümitining lagérlar siyasitining aktip ijrachiliridin birige aylan'ghan.

Bizge melum, Uyghur irqiy qirghinchiliqigha a'it ashkarilan'ghan melumatlardin qarighanda, “Namratliqtin qutuldurush”, xitay hökümitining Uyghur élining jenubidiki Uyghur nopusini nishan qilghan irqiy qirghinchiliq siyasitining muhim bir terkibiy qismidur. Mezkur siyaset del Uyghur élining ichi we déngiz yaqisi rayonliridiki 19 ölke-sheherdin “Shinjanggha yardem” namida kelgen dölet memurliri we karxanilarning partiye ezaliri “Elge nep yetküzüsh” namida Uyghurlarning öylirige köchüp kirip, Uyghurlarni pütün künlük nazaret astigha alghandin kéyin élip bérilghan. Mezkur partiye ezaliri Uyghurlarning barliq shexsiy uchurlirini yighish, kishilik munasiwet da'irisi, tughqandarchiliq munasiwiti we diniy étiqad qatarliq üch basquchluq alaqe torini tekshürüp, arxiplashturghan. Andin her bir shexsning arxiptiki ehwaligha asasen lagér, türme, qul ishchi, sanatoriye, yataqliq mektep. . . Qatarliq jaylargha apirilidighanliqi qarar qilin'ghan.

Shunisi éniqki, atalmish shinjang renglik métal goruhigha tewe bolghan “Gherbiy diyar altun éli cheklik mes'uliyet shirkiti (ashi altun kani)” bolsa Uyghur irqiy qirghinichiliqigha biwaste qatnashqan bir shirkettur.

Erkin asiya radiyosining 28-dikabirdiki xewiridin melum bolushiche, yerlik da'iriler kan astida kömülüp qalghanlarning arisida Uyghurlarning barliqini inkar qilmighan.

Xitay da'iriliri derweqe, kan astida qalghan 18 neper ishchining hayat-mamati, qutuldurush xizmetlirining qandaq kétiwatqanliqi, neq meydan süret, sin körünüshi. . . Qatarliqlargha alahidar uchurlarni hazirgha qeder élan qilmighan. Xitay tor betliride mezkur weqege alaqidar uchurlar yenila 24-dékabir weqe yüz bergende bérilgen qisqa xewer bilen cheklen'gen. Emma, meyli ürümchi ot apitide bolsun, yaki bu qétimliq kan weqeside bolsun, hadisige uchrighuchilarning kimliki mexpiy tutulghan. Emma weqege da'ir melumatlar asasen ijtima'iy alaqe wastiliri arqiliq we erkin asiya radiyosining yerlik da'irilerge téléfon qilip sürüshte qilishi dawamida ashkarilan'ghan. Her ikki weqediki oxshashliq del hadisige uchrighuchilarning Uyghurluq salahiyitini, shundaqla weqening tepsilatini xitay da'irilirining mexpiy tutushidur.

Kan örülüsh yaki ot apiti yüz bérish qatarliq weqeler hemme dölette, hemme yerde, herqandaq waqitta yüz bérishi mumkin. Shunga normal ehwalda bundaq weqelerde mexpiyetlik saqlashqa zörüriyet asasen yoq. Emma xitay hökümitining bu weqelerni sir tutushi, weqening Uyghurlargha munasiwetlik bolghanliqidin bolushi mumkin. Téximu muhimi, hadisining aldini élishqa bolidighan, ölüm-yétimlerni azaytish éhtimali bolghan weqelerning, Uyghurlargha alaqidar bolghanliqi seweblikla éghir paji'e bilen netijilinishi, weqelerning mexpiy tutulushidiki yene bir seweb bolushimu éhtimaldin yiraq emes.

***Bu obzordiki köz qarashlar peqet aptorning özigila xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.