Zhurnalist ka'ori :xitay saqchiliri méni "Uyghur" dep gumanlinip qolgha aldi

Ixtiyariy muxbirimiz qutluq
2013-11-08
Share
Zhurnalist ka'ori :xitay saqchiliri méni Yaponiye takarajima neshriyati teripidin neshr qilin'ghan "Xitay dunyaning nepritige uchirimaqta" namliq zhurnalda yaponiyilik zhurnalist fukushima ka'ori xanimning "Maw zédungning Uyghurlarni qattiq basturush inqilabi qayta bashlandi" serlewhilik ziyaret xatirisi élan qilin'ghan.
Photo: RFA

Yaponiye takarajima neshriyati teripidin neshr qilin'ghan "Xitay dunyaning nepritige uchirimaqta" namliq zhurnalda yaponiyilik zhurnalist fukushima ka'ori xanimning "Maw zédungning Uyghurlarni qattiq basturush inqilabi qayta bashlandi" serlewhilik ziyaret xatirisi élan qilin'ghan.


Mezkur ziyaret xatiriside yaponiyilik zhurnalist ka'ori xanim bu yil 7 - ayning 4 - küni xitayning sana'et merkezliridin biri dep qaralghan shendung ölkisining muhit bulghinish ehwalini igilesh üchün, chipéng wilayitide tekshurush élip bériwatqanda saqchilar teripidin özining "Uyghur" dep gumanlinip qolgha élin'ghanliqidin ibaret weqelikni bayan qilghan.


Ziyaret xatiriside xitaydiki bir qeder kölimi zor qeghez, alyomin zawutliri, éléktir istansisi we chong tiptiki ximiye zawutlirining shendung ölkisining chipéng wilayitige jaylashqanliqi sewebidin "Bu ölkining muhit bulghinishi éghir bolghan" dep körsitilgen.


Zhurnalist ka'ori xanim ziyaret xatiriside özining taksida olturup kétiwétip yol boyidiki bir qisim zawutlarni süretke tartqanliqini, tosattin taksi chipéng wilayetlik hökümet binasining aldidiki töt kocha doqmushida qizil chiraqning aldida toxtighanda, ushtumtut iz qoghlap kéliwatqan saqchi aptomobilidin sekrep chüshken saqchi ka'ori xanim olturghan taksining yénigha yügürüp kélip qattiq awazda " Sen néme üchün zawutlarni süretke tartisen?" dep xitay tilida waqirighan. Ka'ori xanim bolsa qesten yapon tilida "Men xitay tili bilmeymen" dep jawab bergen. Uning yapon tilida bergen jawabidin uning yaponiyilik ikenlikini bilelmigen saqchining chirayliri öngüp "Sen Uyghur" dep yene waqirap, derhal saqchixanigha téléfon qilip, özining bir Uyghur ayalni tutuwalghanliqini, bu ayalning zawutlarni süretke tartip, gumanliq herikette boluwatqanliqini doklat qilghanliqi heqqidiki bayanlirini bildürgen.


Ka'ori xanim saqchining özi heqqide saqchixanigha melum qilghan sözini anglighandin kéyin, bu sözlerge tolimu heyran bolghanliqini ipadilep bu heqte mundaq bayan qilghan: méning chiray sheklim,chirayliq kelgen Uyghurlarning chirayidin tolimu perqlinidu. Uyghurlarning yüz sheklige méning yüz sheklim tüptin oxshimaydu. Bu saqchi néme üchün méni Uyghur dep qalghandu? belkim men yapon tilida uning mendin sorighan so'allirigha "Men xitayche bilmeymen" dep jawab bergende, yapon tilining tawushi uning quliqigha Uyghur tilidek anglinip ketken oxshaydu, dep oylidim. Kéyin bilsem, shu küni 4 - iyul küni bolghanliqi üchün memliket boyiche 5 - iyul ürümchi weqesining 4 yilliqi munasiwiti bilen saqchilar Uyghurlar üstidin qattiq tekshürüsh élip bériwatqan iken.


Zhurnalist ka'ori xanim ziyaret xatiriside özining Uyghur aptonom rayonidin tolimu yiraq bolghan shendung ölkiside özidek yaponiyilik bir sayahetchining "Uyghur" dep gumanlinip qolgha élinishining özi tolimu ghelite bir ehwal ikenlikini otturigha qoyghan.


Ziyaret xatiriside ka'ori xanim saqchilarning özi bilen birge taksi shopurini yallap bir méhmanxanigha élip barghanliqini, méhmanxanida ikki sa'etke yéqin so'al - soraq qilinip,axiri özining yaponiyilik ikenliki ispatlan'ghandin kéyin qoyup bérilgenlikini bayan qilghan.


Zhurnalist ka'ori xanim ziyaret xatiriside qoyup bérilgendin kéyinki héssiyatini bayan qilip bu heqte mundaq bayan qilghan: eger men zawutlarni süretke tartiwatqan chéghimda heqiqeten Uyghur bolghan bolsam, saqchilar méni zawutta térrorluq heriket élip bérishni pilanlawatidu, dep manga térrorluq jinayet qalpiqini kiygüzüp,méni "Térrorchi" dep atishi mumkin. Uyghurlar sayahet orunlirini, soda merkezlirini, ayrodromlarni shundaqla herqandaq yerni süretke tartsa ishinimenki, choqum ular "Térrorchi" dep qolgha élinidu. Eger men shu tapta Uyghur bolghan bolsam, méni qandaq balayi - qazalar kütüp turghan bolghiyti!? méning anglishimche, shinjang Uyghur aptonom rayonining hazirqi ehwali goya urush halitidiki sheherge oxshaydiken, u yerde medeniyet inqilabi boluwatqandek adettin tashqiri bir weziyet shekillen'gen bolup, méning anglighanlirimdin we bu ishtin shuni hés qildimki, shinjang Uyghur aptonom rayoni heqqide éytiliwatqan sözler riwayet emes, belki bir heqiqetken.


Ziyaret xatirisidiki "Shi jingping hökümiti ish bashlighandin kéyin Uyghurlarni basturush téximu kücheytildi" dégen mawzuda 2009 - yili 5 - iyul ürümchi weqesi yüz bérip töt yil ötken bolsimu, emma Uyghur aptonom rayonidiki Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki milliy ziddiyetning téximu küchiyiwatqanliqidin ensirigen béyjing merkizi hökümiti Uyghur aptonom rayonidiki kocha - kochilargha saqchi, qoralliq saqchi, adettiki amanliq qoghdash xadimlirini orunlashturghanliqini, xitay armiyisining da'im dégüdek térrorluqqa qarshi turush manéwirlirini élip baridighanliqini bayan qilghan.


Ka'ori xanim ziyaret xatirisidiki "Uyghur aptonom rayonida toqunush dawamliq yüz bérip turidu" dégen timida Uyghur aptonom rayonida 2012 - yilidin bashlap ta hazirgha qeder yüz bergen, "Maralbéshi sériq buya weqesi", "Lükchün weqesi", "Qaraqash weqesi" we "Qaghiliq weqesi" qatarliq bir yürüsh weqeler üstide inchilik bilen etrapliq chüshendürüsh élip barghan.


Zhurnalist ka'ori xanimning ziyaret xatirisidiki "Xitay hökümiti Uyghurlarning barliq herikitini kontrol qilidu" dégen témidiki mulahiziside, Uyghur aptonom rayonidiki Uyghurlarning diniy étiqadi islam dini bolsimu, emma Uyghurlarning meschitlerde erkin namaz oqushi, erkeklerning saqal - burut qoyushi, xanim - qizlarning ropash artish, yaghliq chégishidin ibaret diniy we milliy örp - adetlirining hökümet teripidin cheklen'genlikini, hetta Uyghur erkeklirining pichaq ésishimu "Yerlik qanun'gha xilap" dep cheklinidighanliqini, Uyghurlarning barliq ish - heriketlirining xitay hökümiti teripidin kontrol qilinidighanliqini ilgiri sürgen.


Axirida ziyaritimizni qobul qilghan sato xanim mezkur maqale heqqidiki qarashlirini bayan qilip mundaq dédi:

- Fukushima ka'ori xanimning ziyaret xatirisini oqughandin kéyin, maqalide éytilghandek, xitay hökümitining Uyghurlarni köplep basturushidin bekmu endishe qiliwatimen.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet