“Uyghur karizliri” ning heqiqiy igiliri kim?

Obzorchimiz newbahar
2022.09.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“Uyghur karizliri” ning heqiqiy igiliri kim? Turpan karizliri körünüsh.
Baidu

Uyghur karizliri-Uyghur xelqining özliri yashighan iqlim we tebi'iy shara'itigha mas halda élip barghan hayatliq izdinishining mehsuli shundaqla Uyghur xelqining eqil-parasitining jewhiridur. Karizlar asasen turpan we qumul rayonigha tarqalghan bolup, höl-yéghin miqdari az, yer asti su jughlanmisi bir qeder mol we yer shekli yantu bolushtek alahidiliklerdin paydilinip, quduqlarni öz'ara tutashturush arqiliq, yer asti süyini yer yüzige bashlap chiqishni meqset qilghan yer asti su qurulushi insha'atidur. Kariz Uyghur xelqining tarixiy izlirining tinmiliri bolup, bostanliq medeniytining peyda bolushigha öchmes töhpilerni qoshqan.

Xitay hökümranliri 19-esirning axiriqi charikidin étibaren Uyghur diyarini xitayning bir qismigha, Uyghur medeniyitini xitay medeniyitining terkibiy qismigha qoshup tashlash üchün bir qatar assimilatsiye siyasetlirini yürgüzüp kelgen. Bularning ichide eng gewdilik bolghanliri Uyghurlarning til, tupraq, medeniyet we milliy exlaq mizanlirini yoqitip, ularni atalmish “Jungxu'a milliti” ning bir parchisigha aylandurush istratégiysidur. Xitay bu istratégiye boyiche, sherqiy türkistan tupraqlirining heqdar igiliri bolghan Uyghurlarning ejdadliri yaratqan medeniyet-sen'et mirasliri we türlük keshpiyat-ixtiralarni yoqqa chiqirip, tarixta Uyghurlar wetinide barliqqa kelgen barliq medeniyet nemunilirini Uyghurlar bilen munasiwetsiz, bularni qandaqtur sirttin köchüp kelgen milletler yaratqan yaki xitaylarning tesir körsitishi bilen meydan'gha kelgen, dégendek saxta “Yekün” lerni bazargha sélip kelmekte. Buning tipik misalliridin biri karizdin ibaret Uyghur ejdatliri yaratqan yer asti su insha'ati qurulushidur.

Kariz-Uyghurlarning uzaq tarixqa ige su insha'at medeniyitining yarqin namayendisi. Tarixiy menbeler we arxé'ologiyelik tekshürüshler karizning turpan-qomul oymanliqida 2000 yildin artuq tarixqa ige ikenlikini körsetmekte. Halbuki, xitay hökümet teshwiqatliri, karizni seddichin sépili bilen birlikte xitayning qedimki üch chong qurulushining biri dep dawrang salmaqta.

Xitay merkiziy téliwiziye istansisi tarqatqan, shinjang Uyghur aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümi meblegh sélip ishligen 60 qisimliq “Shinjang heqqide tarixiy bayan” namliq höjjetlik filimde, turpan-qomul oymanliqidiki karizlarning xitay ottura tüzleklikidiki ériq-östeng we quduq qézish téxnikisining tesiri netijiside barliqqa kelgenliki, uning xitay tarixidiki birqanche qétimliq su insha'ati berpa qilish qurulushlirining dawami ikenlikini teshwiq qilghan.

Suchiliq ilmi sahesidiki tetqiqatchilarning ilgiri sürüshiche, tarixta xitayning ichkiy ölkiliride berpa qilin'ghan quduq we su insha'atliri asasliqi yer üsti süyini bashlash we uningdin paydillinish üchün bolghanliqi melum. Kariz bolsa tipiq ichkiy asiya qurghaq rayonlirigha xas su insha'ati bolup, u yer asti süyini yer yüzige bashlap chiqish we uningdin ünümlük paydillinishni meqset qilghan su qurulushi iken. Emeliyette bu ikki rayondiki su qurulushlirining xaraktéri tüptin perq qilidiken. Shunga xitay ottura tüzlenglikidiki quduq-östenglerning qurghaq rayon jughrapiyesidiki Uyghur karizliri bilen meyli téxnikiliq qurulmisi yaki sudin paydillinish tesewwuri jehette bolsun, héchqandaq baghlinishi yoq iken. Tetqiqatchilar emeliyette Uyghurlar wetinidiki karizlarning qurulma we jughrapiyelik özgichilik jehettin ottura we gherbiy asiya, jümlidin qedimki irandiki karizlar bile'in melum oxshashliqqa ige ikenlikini ilgiri süridu.

Kariz qedimdin tartipla turpan-qomul oymanliqidiki Uyghurlarning turmushi we medeniytige chongqur derijide singip kirgen yer asti su insha'ati qurulushi hem medeniyet qurulushidur. Uyghur diyarida élip bérilghan gé'ologiyelik we arxé'ologiyelik tekshürüshler, shundaqla bu jeryanda bayqalghan bir qisim kariz qézish eswabliri hemde uninggha munasiwetlik turmush buyumliri, karizlarning kem dégende 2500 yilliq tarixqa ige ikenlikini pakitliri bilen körsitip bermekte. Uzun yil karizchiliq tetqiqati bilen shughullan'ghan, turpan oymanliqidiki barliq karizlarning arxipini turghuzup chiqqan ghopur nuridin ependi özining “Shinjangdiki yer asti qurulushi-kariz” namliq kitabida, Uyghur karizlirining tarixi heqqide birqanche türlük asasni otturigha qoyghan. U, toqsun nahiyesining köjey rayonidin tépilghan qedimki qiyatash oymisigha chüshürülgen “Tash xerite” de, karizning barliq terkiblirini öz ichige alghan mukemmel yer asti su insha'ati qurulmisining teswiri eks-ettürülgenlikini alahide tekitlep ötidu. Uyghur arxé'ologliridin abduqeyyum xoja bu heqte “Shinjang medeniyiti” zhurnilida élan qilin'ghan mexsus témidiki maqaliside toqsunning köjey taghliridiki qiyatashlarning yil dewrining buningdin 2200-2700 yil ilgiriki dewrge toghra kélidighanliqini mu'eyyenleshtürgen.

Abdushükür muhemmet'imin “Qedimki merkiziy asiya” namliq kitabida karizning merkiziy asiya qurghaq rayon jughrapiyeside yashighuchi xelqlerning intayin muhim sughurush usuli ikenliki, bu xil yer asti süyidin paydillinish téxnikisining qedimki sak qebililiride xéli omumlashqanliqini qeyt qilghan.

Turpan-qomul oymanliqida chong tiptiki deryalar kemchil bolghachqa, tengritaghliridin éqip kélidighan pesillik éqinlar bu rayonning sugha bolghan éhtiyajini qanduralmaytti. Uning üstige turpan-qomul oymanliqining jughrapiyelik alahidiliki tengritaghlirining töwenki étekliridin bashlap tebi'iy yantuluq boyiche taki oymanliqning merkizidiki bostanliq rayonlirighiche sozulatti. Bu hal bu rayonda kariz kolash téxnikisidin paydillinip, yer asti süyini yer yüzige bashlashqa tolimu mas kéletti. Shu sewebtin turpan-qomul oymanliqi Uyghur diyaridiki karizlar eng merkezlik toplan'ghan jay bolup qalghan idi.

Karizning keshp qilinishini yalghur arxé'ologiyelik tépilmilar we yazma matériyallardin izdeshla kupaye qilmaydu, elwette, chünki kariz yalghur yekke-yigane haldiki shu insha'ati qurulushi bolupla qalmay, belki öz nöwitide yene insanlarning ré'a'ol turmushi bilen chemberchas baghlan'ghan we ijtima'iylashqan bir folklor hadisisidur. Uzun yilliq ishlepchiqirish emeliyiti jeryanida, Uyghur xelqi arisida karizgha munasiwetlik diniy-étiqad adetliri, murasimlar, perhizler we xelq éghiz edebiyatining türlük shekilliri barliqqa kelgen hem bügün'giche dawamliship kelmekte.

Karizlarning namliri renggareng bolup, yéza-qishlaqlardiki jughrapiyelik alahidilikler, tebi'et hadisiliri, haywanat-uchar qushlar, chalghu eswablar, shu jayda yashighan kishiler, kariz sétiwalghan kishiler yaki kariz qazghan kishilerning ismi qatarliqlar bilen zich munasiwetlik bolghan. Mesilen, turpandiki dalankariz, imin axun karizi, toqquz oghul karizi, achchiq kariz, dutar kariz, döng kariz, lemjin chong kariz dégendek kariz namliri shuning jümlisidindur. Karizlarning bu xil alahidilikliri herqaysiy yurtlarning étnografiyelik terkiblirini tetqiq qilish, yer-jay namlirining yiltizini bilish yaki shéwe-dé'aléktlar tetqiqatida muhim ehmiyetke ige.

Kariz Uyghur xelqining kolléktip eqil-parasitining jewhiri bolup, uninggha küchlük kolléktipchanliq roh singgen. Karizdin ibaret bu ghayet zor su insha'ati kishilerni ortaq emgekke we ortaq menpe'etlinishke dewet qilidu؛ kishilerni tebi'etni qoghdashqa, bostanliqlarni kéngeytishke we yurtdashlar otturisidiki birlik hem méhr-muhebbetni kücheytishke ündeydu. Kariz démek, tebi'et bilen diyalog qurush we tebi'etning in'amlirini eqil parasetke tayinip behriman bolush démektur؛ kariz démek qurghaq rayonlardiki bostanliqlarni qoghdash we hayatliq makanini kéngeytish démektur؛ kariz démek ichkiy énirgiyesi küchlük bolghan bostanliq medeniyiti berpa qilish démektur!

Karizlar yene öz nöwitide Uyghur folklor medeniyitining intayin rengdar sehnisi bolup, Uyghur xelqide karizlargha a'it hékayetler, qoshaqlar, maqal-temsiller, idiyomlar, yer-jay namliri, jemet leqemliri. , shundaqla karizlargha da'ir bir yürüsh perhizler barliqqa kelgen. Karizlarning Uyghur yazma edebiyatida körülgen tariximu xéli uruz bolup, meshhur klassik eser “Baburname” we molla musa sayramining “Tarixi hemidi” namliq esiride karizgha da'ir bayanlar uchraydu.

Uyghur karizliri heqqide uzun yil tetqiqat élip barghan, karizlar heqqide “Uygharliq möjizisi-kariz”, “Turpan karizlirigha yolchiliq” qatarliq kitablarni yazghan türk tetqiqatchi dursun özden ependi, Uyghurlarning buningdin 2500 yil burun teklimakan boyliri we turpan oymanliqida torlashqan kariz sistémisini berpa qili'in'ghanliqini, karizlarning'omumiy uzunluqini qoshup hésablighanda 5000 kilométirdin éship kétidighanliqini ilgiri süridu. Dursun özden ependi karizning tarixta bir medeniyet möjizisi, uygharliq simwoli ikenlikini, shundaqla uning asiya tarixida yéngi bir sehipe achqanliqini tekitleydu.

Xitay yazarliri karizning xitay ottura tüzlenglikige baghlinidighan su insha'ati ikenlikini yillardin buyan teshwiq qilip kelmekte. Ular, xitay yéqinqi zaman tarixida epyün chekligen dangliq emeldar lin zéshüning turpanda yerlik xelqqe kariz qézip yer asti süyidin qandaq paydillinishni ögetkenliki heqqide bir qatar sepsetelerni bazargha sélip kelmekte.

Lin zéshü xitay tarixida epyün cheklesh herikiti qozghighan “Wetenperwer qehriman” dep teriplinidu. Uning menching dewride Uyghur diyarigha sürgün qilin'ghanliqi we 3 yil turghanliqi melum. Lin zéshüning hayati teswirlen'gen xitayche kitablar yaki uning özi yazghan terjimihal kitabidimu, uning Uyghur diyarida su qurulushi insha'atigha qatniship baqqanliqi yaki kariz qézish qurulushigha bashlamchiliq qilghanliqigha da'ir héchqandaq bir pakit uchrimaydu. Xitay yazarlirining turpan oymanliqidiki Uyghur karizlirining ixtirasini 19-esirning otturilirida Uyghur diyarigha sürgün qilin'ghan xitay emeldari lin zéshüge baghlishi, zorlap tarix yaritishtin bashqa nerse emes, elwette.

Bügünki künde, turpan-qumul oymanliqining hayatliq buliqi bolup kéliwtqan karizlar éghir derijide weyranchiliqqa uchrap, yoqilish xewpige duch kelmekte. Tok quduqlirining köplep qézilishi, kilimat özgirishi, xitay da'irilirining yéterlik derijide meblegh ajratmasliqi we karizlarni qoghdash éngining kemchil bolushi qatarliq sewebler tüpeylidin karizlar qurup kétishke yüzlenmekte. Erkin asiya radiyosining 2017-yili karizlar heqqide élip barghan neq meydan téléfon ziyaretliri dawamida, yerlik da'iriler turpan oymanliqidiki karizlarning 90 pirsentining qurup kétish girdabigha bérip qalghanliqini ashqarilighan.

Möjiziwiy keshpiyat-karizlarning nöwettiki échinishliq qismiti kishini heqiqetenmu meyüslendüridu. Esirler boyi Uyghur xelqini su we hayatliq kapaliti bilen teminlep kelgen karizlar nöwette axiriqi nepside jan talashmaqta. Uyghur xelqide “Er ölse chiraq öchidu, kariz ölse el köchidu” dégen qimmetlik maqal-temsil bar. Karizlarning teqdiri, Uyghur xelqining öz tupraqlirigha bolghan endishisini, shundaqla bu zéminda berpa qilin'ghan nechche ming yilliq térim medeniyiti bilen bostanliq medeniyitining teqdirige bolghan küchlük choqanlirini körsitip bermekte.

***Bu obzordiki köz qarashlar peqet aptorning özigila xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.