“Kések döletler guruhi” gherbtiki “7 Dölet guruhi” gha qarshi yéngi küch bolalamdu?

Washin'gtondin muxbirimiz jewlan teyyarlidi
2023.08.31
BRICS-jenubiy-afriqa-kesek-dolet-2023 Jenubiy afriqaning yohannésburg shehiride biraziliye, rusiye, hindistan, xitay we jenubiy afriqadin teshkil tapqan “Kések döletler guruhi” dölet bashliqliri yighini échilghandiki körünüsh, 2023-yili 22-séntebir, yohannésburg
AFP

8-Ayning 22-küni, biraziliye, rusiye, hindistan, xitay we jenubiy afriqadin teshkil tapqan “Kések döletler guruhi” dölet bashliqliri yighini jenubiy afriqaning yohannésburg shehiride bashlan'ghan bolup, 23-chésla ötküzülgen yighinda xitay kompartiyesi bash sékrétari shi jinping “Kések döletler guruhi” gha eza döletlerning sanini köpeytishni tézlitishke chaqirghan. Roytérs agéntliqining 23-awghust küni bu heqte bergen xewiride éytilishiche, shi jinping mezkur yighinda: “Biz téximu köp döletlerni ‛kések döletler‚ a'ilisige qétip, ortaq eqil we küchimiz bilen tiriship, dunyaning téximu adil we yaxshi weziyetke kélishige türtke bolushimiz lazim” dégen. Hindistan we bashqa döletlermu bu pikirni qollaydighanliqini bildürgen. Shuning bilen, 24-awghust küni dawamlashqan yighinda, argéntina, misir, éfiyopiye, iran, se'udi erebistan we ereb birleshme xelipiliki qatarliq 6 dölet yéngidin ezaliqqa qobul qilin'ghan, bu döletlerning ezaliq salahiyiti 2024-yili 1-yanwardin bashlap resmiy küchke ige bolidiken.

Yéngidin eza qilin'ghan bu döletler “Kések döletler” ning gholluq ezaliridin bolghan xitay we rusiyege yéqin döletler bolup, Uyghurlargha yürgüzülüwatqan irqiy qirghinchiliq mesilisi b d t da muzakire qilin'ghanda, hemmisi dégüdek xitayni qollash teripide turghanidi.

Xewerde éytilishiche, xitay izchil türde “Kések döletler guruhi” ni kéngeytishke küchep kéliwatqan bolup, eger bu gherizi emelge ashsa, dunyaning 40 pirsent nopusini, yer shari omumiy ishlepchiqirish qimmitining 4 tin birini igileydighan döletler ittipaqini shekillendürüp, dunyagha küch körsiteleydiken. Xitay re'isi shi jinping bu yighinida yene, “Kések döletler guruhi” ning birliship, sün'iy eqil tetqiqat guruppisi qurup, uchur-alaqe we téxnika hemkarliqini téximu ilgiri sürüshni teshebbus qilghan bolup, eza döletlermu buninggha qoshulghan.

Amérikadiki siyasiy analizchi andérs kor xitayning sün'iy eqil téxnikisini tereqqiy qildurush jehette bu guruhqa yéngidin eza bolghan se'udi erebistan we ereb birleshme xelipilikidin paydilinishi mumkinlikini bildürüp mundaq dédi: “Sün'iy eqil téxnikisini tereqqiy qildurush jehette amérika hazir yétekchi orunda, chünki amérikaning eng téz, ilghar kompyutér özek (chip) liri we tetqiqat merkezliri bar. Lékin bu, bashqa döletler sün'iy eqilni tereqqiy qilduralmaydu dégenlik emes. Se'udi erebistan bilen ereb birleshme xelipilikimu amérikaning ilghar mikro özeklirini ishlitidu. Xitay choqum bu ikki dölet bilen hemkarliship, ularning qolidiki ilghar mikro özeklerdin paydilinip, sün'iy eqil téxnikisini tereqqiy qilduridu. Se'udi erebistan nahayiti köp mikro özek sétiwaldi, xitaylar choqum ularning sün'iy eqil téxnikisini tereqqiy qildurush üchün xizmet qilidu, shunga ularning hemkarliqida xewp-xeter mewjut. Uni tosushning bir amali shuki, amérika ‛kések döletler guruhi‚ gha eza her qandaq döletke mikro özek sétip bérishni cheklishi kérek” .

24-Awghust küni, “Amérika awazi” tor bétide élan qilin'ghan “‛kések döletler guruhi‚ dunya tertipini yéngilashni tézlitish üchün 6 yéngi döletni eza qildi” namliq maqalide éytilishiche, bu “Kések döletler guruhi” ning yéngidin eza köpeytishi dunyadiki ikkinchi chong iqtisadiy gewde bolghan xitay we xéli chong iqtisadi küchke ige biraziliye, rusiye, hindistan, jenubiy afriqa döletlirining iqtisadigha paydiliq chong özgirish bolup, ularning jenubiy yérim sharning iqtisadigha hakim bolush gherizini ipadilep bergen.

Bolupmu, iranning bu “Kések döletler guruhi” gha qétilishi xitay, rusiye, iranning gherb dunyasigha qarshi küch birlikini téximu mustehkemligen bolsa, “Néfit shahi” se'udi erebistan bilen ereb birleshme xelipilikining qétilishi, ularning amérikadin yiraqliship xitaygha yéqinlishishigha we chong döletler qatarida xelq'ara sehnilerde küch körsitishige türtke bolidiken.

Nahayiti roshenki “Kések döletler guruhi” amérika bashchiliqidiki gherb elliridin teshkillen'gen “7 Dölet guruhi” gha qarshi yéngi küch hasil qilishqa urunuwatqan bolup, gherb döletlirining xelq'ara ishlardiki yétekchilik ornigha xiris qilishqa bashlighan.

Türkiye hajettepe uniwérsitéti tarix penliri doktori, siyasiy analizchi erkin ekremning qarishiche, xitayning bu “Kések döletler guruhi” ni kéngeytishke kücheshtiki meqsiti amérika bashchiliqidiki gherb döletlirige qarshi sep hazirlash, xitayni amérika bilen tenglisheleydighan, hetta uningdin éship kételeydighan döletke aylandurush nishanini emelge ashurush üchün iken.

 Xitayning 10 yildin buyan yolgha qoyuwatqan “Bir belbagh bir yol qurulushi” we bu qétim “Kések döletler” guruhi” ni kéngeytish arqiliq asiya, afriqa döletlirini öz etrapigha toplishi shi jinpingning amérika we gherb döletliridin yüz örüsh, hetta ulargha düshmen bolush yolini tallishi bilen munasiwetlik bolup, shi jinping aldi bilen dunyaning köp qutuplishish, andin xitayning dunyagha hakim bolush chüshini emelge ashurmaqchi bolghan.

Mezkur guruhning nöwettiki re'isi, jenubiy afriqa pirézidénti kiril ramafosa yighindiki bayanatigha qarighanda, hazir 40 nechche dölet “Kések döletler guruhi” gha qétilishqa qiziqiwétiptu, 22 dölet uninggha eza bolush iltimasi sunuptu. Nurghun döletler hazir öz pulini we pul tölesh sistémisini ishlitishni xalaydiken. Buninggha asasen, mezkur guruhqa eza döletlerning maliye ministirliri we merkiziy banka mes'ulliri kéler qétimliq yighin'ghiche bu heqte mexsus doklat teyyarlaydiken.

Doktor erkin ekremning bildürüshiche, xitay bilen rusiyening bashlamchiliqi bilen qurulghan “Kések döletler guruhi” ning barliqqa kélish sewebimu, ularning öz aldigha iqtisad chembiri hasil qilish, öz pullirini inawetlik qilish arqiliq amérika dollirining dunyawi nopuzini ajizlitish iken.

Amérikadiki siyasiy analizchi gordon changning qarishiche, “Kések döletler guruhi” ning iqtisadiy hemkarliqida yoshurun xewp mewjut iken, u mundaq dédi: “Mesile shuki, ‛kések döletler guruhi‚ ezlirida menpe'et toqunushi mewjut. Biz buningdin heyran qalmisaqmu bolidu. Chünki eng bashta eza bolghan biraziliye, rusiye, hindistan, xitay qatarliq döletler özlirining emeliy pilani boyiche emes, amérikadiki eng chong meblegh sélish guruhi Goldman Sachs ning tijaret pilani asasida hemkarlashqan. 2010-Yil buninggha jenubiy afriqa qétildi. Bu ayda qétilghan 6 dölet ortaq menpe'eti eslidinla ajiz bolghan bu guruhni téximu ajizlitidu. ‛7 dölet guruhi‚ gha kelsek, ularning ishlirimu anche ünümlük emes, emma ularning ortaq terepliri köp bolghachqa, heqiqeten tesir küchke ige” .

Mutexessislerning bildürüshiche, xitay hökümiti xitay pulini “Kések döletler guruhi” ning kozir puli qilip, xelq'arada dollarning ornigha dessitishke urun'ghan teqdirdimu, nöwette xitay iqtisadi chékiniwatqan, xitay pulining kursi chüshüwatqan ehwalda, uning emelge éshish éhtimalimu zor derijide töwenleydiken. Gordon chang ependi bu heqte mundaq dédi:

 “Shi jinping dewride xitayning iqtisadi chékiniwatidu, qayta güllinishtin ümid yoq déyerlik. Shi jinping ‛kések döletler guruhi‚ ortaq qollinidighan yéngi pul tarqitishni teshebbus qilip kéliwatidu. Emma bu aqmaydu, u pulni altun'gha baghlighan teqdirdimu aqmaydu. Eger ularning ortaq puli emelge ashqan teqdirdimu dollarni bésip chüshüshi natayin, xitay bilen rusiye buninggha qadir bolalmaydu. Chünki bu ikki dölet özliri peyda qilghan xirisqa taqabil turalmaydu” .

Amérikadiki siyasiy analizchi andérs kor ependining qarishiche, bir döletning pulining qimmiti shu döletning xelq'aradiki inawiti, tüzümidiki mukemmelliki, küchlük iqtisadi we pen-téxnika tereqqiyatigha baghliq bolidiken. Irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqan xitayning xelq'arada yüzi qanche tökülse, iqtisadi qanche chökse, uning pulimu shunche paxallishidiken. Bu ehwalda xitay pulini xelq'ara pulgha aylandurush peqet shi jinpingning xam xiyali bolup qaliwéridiken. U mundaq dédi: “Xitay pulidiki mesile shuki, héchkim xitaygha ishenmeydu. Démokratik döletler amérikagha ishinidu, shunga dollarni ishlitidu. Dollargha ishenmeydighanlar peqet xitay bilen rusiye؛ birsi öz dölitidiki xelqqe irqiy qirghinchiliq élip bardi, yene birsi bashqa döletke tajawuz qildi. Amérika ularni dollarning küchi bilen jazalidi. Shunga xitay bilen rusiye öz etrapidiki döletlerni yutuwélish gherizide heriketliniwatidu. Xitay puli bilen rusiye rublisining qimmiti dollardin köp töwen,                 shunga kishiler dollargha éhtiyajliq. Ular dollar arqiliq amérika bilen yawropadin yuqiri téxnikiliq mehsulatlarni sétiwalalaydu. Téxnikisi tereqqiy qilghan döletlerde éqiwatqan yawro, yaponiye yéni yaki en'gliye fond stérlingi qatarliqlarmu bashqa döletlerge nisbeten jelp qilish küchige ige.”

Doktor erkin ekremning bildürüshiche, “Kések döletler guruhi” her qanche kéngeysimu, ortaq idiyesi, ortaq xewpsizlik nishani yoq, peqet iqtisad menpe'et üstige qurulghan bir ittipaq bolup, uning ichidiki bezi döletler yenila amérikadin ayrilishni xalimaydiken. Buningdin shundaq yekün chiqirishqa boliduki, “Kések döletler guruhi” emeliyette uli bosh, emeliy küchidin bekrek simwolluq ehmiyiti chong bolghan, menpe'ette kélishelmise parchilinish xewpi bolghan döletler guruhi bolup, amérika bashchiliqidiki “7 Dölet guruhi” dek küchlük guruh bolush we uningdin üstün kélish éhtimali töwen iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.