Kishilik hoquq közitish teshkilati: xitay tibettiki xataliqini Uyghur rayonida tekrarlawatidu

Muxbirimiz erkin
2017.01.23
chen-quanguo-chen-chuengo-4.jpg Uyghur éligha teyinligen yéngi partkom sékrétari chén chüen'go yighinda sözde.
cpad.gov.cn

Kishilik hoquq közitish teshkilati 20‏-yanwar ‏“Xitay tibettiki xataliqini Uyghur rayonida tekrarlawatidu” serlewhilik analiz maqalisi élan qilip, chén chüen'goning tibettiki qattiq qol siyasitini Uyghur rayonida eynen ijra qiliwatqanliqini ilgiri sürdi.

Kishilik hoquq közitish teshkilatning aliy derijilik tetqiqatchisi doktor sofiye richardson qelemge alghan maqalida körsitishiche, béyjing hökümiti chén chüen'goning tibet xizmitide érishken tejribe sawaqlirini Uyghur rayonigha köchürüp kélip, bu rayondiki naraziliqni basturush üchün qollanmaqtiken.

Chén chüen'go ilgiri tibetni bashqurghan 5 yil ichide tibetlerge pasport bérishni qattiq kontrol qilghan. Ibadetxanilarni chéqip, lamalarni tarqaqlashturghan. Tibet-xitay üz ara toylishish we tughqanchiliq ornitishni teshebbus qilip, toylashqan xitay-tibetlerni alahide parawanliq bilen teminligen. Widé'o-kaméra we qarawulxanilarni köpeytip, tibetlerning herikitini kontrol qilishni kücheytken idi.

Doktor réchardson düshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, chén chüen'goning tibettiki siyasiti bilen Uyghur rayonida yolgha qoyghan siyasitidiki ortaq nuqtilarni otturigha qoydi. Uning qeyt qilishiche, chén chüen'goning Uyghur rayonida köchürüp yolgha qoyghan eng tipik siyasetlirining biri, öz ara tughqanchiliq ornitish siyasitiken.

U mundaq deydu: bu yerdiki mesile ulardiki oxshashliqtur. Chén chüen'go siyasiy namini tibet partkomining sékrétari süpitide özining qattiq qol siyasiti, xususen nazaretni kücheytish, kadirlar xelqning kündilik turmushigha ziyade arilishiwélish, diniy erkinlikke tutqan mu'amile qatarliq jehetlerdiki herikiti arqiliq chiqardi. Biz hazir uning bu siyasetlerni shinjangda yürgüzüwatqanliqining deslepki bisharetlirini körüwatimiz. Buning tipik örneklirining biri, kadirlarning bir a'ile bilen tughqanchiliq ornitip, qerellik uchurushup turushini telep qilishidur. Lékin bu yerde u a'ililerning bu xil tughqanchiliqqa éhtiyajliq ikenlikini ispatlaydighan delil yoq. Belki, bezi a'ililerning bu xil mejburi tughqanchiliqni xalimaywatqanliqi we buningdin bi'aram boluwatqanliqi melum. Mana bu biz diqqitimizni qozghaydighan mesililerning biri.

Doktor réchardson, chén chüen'goning Uyghur rayonigha yötkilip kélishi bilen mezkur rayonda téximu qattiq nazaret, téximu qattiq diniy cheklimining yolgha qoyulushidin endishe qilidighanliqini bildürdi.

Réchardson: biz buning téximu qattiq nazaretning yolgha qoyulushi yaki diniy étiqadning téximu qattiq hujumgha uchrap, uning ilgirilep cheklinishidin dérek bérishidin endishe qilimiz. Méningche bolupmu shinjangdiki éghir mesile, bu rayonda ezeldinla yerlik we merkizi hökümet da'irilerning kündilik hayatni bundaq qattiq cheklishige qarshi körünerlik derijide bir naraziliq mewjut, dep körsetti.

Doktor réchardson maqaliside yene, tibet bilen Uyghur aptonom rayonining hemkarliqni kücheytkenlikini, yuqiri derijilik bir “Shinjang” emeldarlirining 2016‏-yili 10‏-ayda lasani ziyaret qilghanliqini alahide tilgha alidu.

Réchardson, chén chüen'goning ornigha olturghan tibet partkom sékrétari wu yingjyéning “Shinjangning muqimliqni qoghdash ishlirida öginish we ülge qilishqa erziydighan nurghun qimmetlik métodlirining barliqi” dégenlikini eskertip, emma bu yerdiki “Qimmetlik métodlar” barliq ökchilerni döletke tehdit, dep qarash, qattiq bixeterlik tedbirlirini élish, keng kölemlik nazaret qilish ikenlikini tekitligen.

Réchardsonning qeyt qilishiche, da'iriler musulmanlar köp sanliqtiki shinjangda nechche on yildin béri Uyghur kimlikini ipadileshni bölgünchilik, térrorluq bilen birleshtürüp keldi. Netijide, bu rayonda mezkur siyasetke qarshi tinch öktichi heriketler bilen birge, partlitish we bashqa zorawanliq hujumlar yüz bergen.

Amérika nyuyork sheherlik uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shya ming, xitay hökümitining öz iradisini Uyghur turmushining barliq sahesige téngiwatqanliqini bildürüp, buning Uyghurlar bilen bolghan toqunushni peyda qiliwatqanliqini ilgiri sürdi.

Shya ming mundaq deydu: dölet kontrol qilidighan saheler bek köp we bek qattiq. Uning üstige pütün nerse uning iradisige baghlan'ghan. Pütün kishiler uning iradisige emel qilishi kérek. Mesilen, siz bir din'gha ishensingiz, u derhal sizge qandaq ishinishni éytip béridu. Uning neziride ademlerning yötkilishimu toghra emes, u bunimu tosidu. Arqidinla siz chet'elge chiqip kétimen, désingiz uningghimu yol qoymaydu. Siz choqum uninggha boysunushingiz kérek. U sizning kündilik turmushingizgha qarimaydu. Eger birer ‏(Uyghur) chiqip, özining yolini tapsa, bir yerge kawapdan qoyup shuning tijaritini qilay, dése, uning kawapdénini örüwétidu. Axirida sizge héchqandaq chiqish yoli bermeydu. Chataq shuning bilen kélip chiqiwatidu. Bu ademlerni özini qoshup öltürüsh yoligha heydewatidu.

Kishilik hoquq közitish teshkilatidiki réchardson, her ikki rayonda ashkara tenqidning döletke qarshi jinayet, dep qarilishi jiddiychilikni kücheytiwetkenliki, da'irilerning naraziliqqa seweb boluwatqan mesililerni hel qilish mejburiyiti bolsimu, emma bu mejburiyitini atqurmighanliqini tekitligen.

Doktor réchardson düshenbe küni radi'oyimizning ziyaritini qobul qilghanda yene, xitay rayondiki diniy radikalliqqa qarshi turush herikitini tenqidlep, “Uninggha qarshi turushning ünümlük yoli kishilik hoquq we erkinlikni boghush emes”, dep körsetti.

Réchardson mundaq deydu: bizningche radikallishishqa qarshi turushning siyasiy, diniy yaki bashqa sahelerdiki ünümlük yoli kishilerning insan heqlirini cheklesh emes, uninggha hörmet qilishtur. Kishilerning melum heq-hoquqlirigha dexli-teruz qilinsa, bu ularda döletke bolghan düshmenlikni qozghaydu. Bizningche shinjang da'iriliri yaki merkizi hökümet da'iriliri shinjangda bu türlük mesililerge köngül bölse, buning eng yaxshi yoli xelqning asasi kishilik heq-hoquqini cheklesh peyda qilghan naraziliqqa chare tépish. Mesilen, bu xelqning perzentlirini erkin terbiyelishige ruxset qilip, uning roza tutushigha yol qoyush, balilarning Uyghur we xitay tillirini öginishige oxshash shara'it yaritip bérish arqiliq bolidu. Radikallishishning aldini élish hergiz xelqning heq-hoquqini qisish arqiliq bolmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.