Oksford eshmolin muzéyida saqliniwatqan Uyghur kiyim-kéchek örneklirige bir nezer

Obzorchimiz newbahar
2022-05-17
Share
Oksford eshmolin muzéyida saqliniwatqan Uyghur kiyim-kéchek örneklirige bir nezer Robért shaw ependi élip kelgen ayalche etles ton.
Ashmolean Museum, University of Oxford

En'giliyening oksford shehiridiki eshmolin muzéyi 1677-yili qurulghan. Mezkur muzéyning sherqiy asiya sen'et bölümi “Robért shaw kolléksiyoni” da ottura asiya rayonidin yighiwélin'ghan bir qisim kiyim-kéchekler saqlanmaqta we körgezme qilinmaqta. Kiyim-kéchekler asasliqi er-ayallarning tashqiy kiyimliri, bash kiyimliri we ayagh kiyimliri bolup, ularning süpiti nahayiti yaxshi halette saqlan'ghan. Kiyim - kéchek örnekliridin hazir qalghanliri27 dane etles ton, 20 dane doppa-tumaq, keshtilik paypaq we neqishlik xurum ötüklerdin terkib tapqan.

Undaqta, bu muzéygha Uyghur kiyim-kéchekliri qandaq kélip qalghan? bu kiyim-kéchekler kim teripidin, qaysi dewrde bu muzéygha keltürülgen?

Bu kiyim-kéchek örnekliri 1962-yili okisford eshmolin muzéyigha keltürülgen bolup, uni öz waqtida en'giliyelik seyyah robért shaw sherqiy türkistandin élip kelgen iken. Bu kiyim-kéchekler intayin nepis we güzel bolup, 1995-yili 1-marttin 30-aprélghiche mexsus körgezmige uyushturulup, awamgha körsitilgen.

Robért shaw ependi élip kelgen Uyghur doppisi.
Robért shaw ependi élip kelgen Uyghur doppisi.
Ashmolean Museum, University of Oxford

Melum bolushiche, eng deslepte robért shawning singlisi klara yangxazbend, akisi robért shaw sherqiy türkistandin élip kelgen 300 parchidek kiyim-kéchek we bashqa buyumlarni hindistan tetqiqat institutigha tapshurup bergen, bu kiyim-kéchekler ilgiri-axir bolup, wiktoriye albért muzéyi we pitréwiris muzéylirigha yötkelgen. Tarixiy matériyallargha qarighanda, en'giliyelik robért shaw 1868-1869-yilliri hindistanning shimaliy qismidin yolgha chiqip, pamir taghliridin halqip ötüp, qeshqer, yerkend qatarliq jaylarda ziyarette bolghan we bu qétimliq sepiri heqqide “Yerkend we qeshqerge ziyaret” namliq kitabni yézip chiqqan.

Robért shaw qeshqer we yerkendke bir chay sodigiri salahiyiti bilen kélip, yerkendte bir mezgil turup qalghan. Bu waqitta yaqup beg qeshqeriye dölitining hökümranigha aylinip, sherqiy türkistanning köp qisim jaylirini öz kontrolluqi astigha alghan idi. 1868-Yili yaqup beg qeshqerdiki ordisida robért shawni qobul qilghan we uzun söhbette bolghan.

Robért shaw sherqiy türkistan élip kelgen ötük.
Robért shaw sherqiy türkistan élip kelgen ötük.
Ashmolean Museum, University of Oxford

Yaqup begning buyruqi bilen yerkendtiki bir qisim yerlik emeldarlar robért shawning turmush shara'itigha alahide köngül bölgen. Uninggha esterlik we paxtiliq ton, ötük, doppa, tumaq qatarliq kiyim-kécheklerni yollap turghandin bashqa yene, orunduq, kariwat qatarliq bir qisim öy jahazlirinimu teminlep bergen. “Ton kiygüzüsh” ottura asiya xelqliri hem islam dinigha étiqad qilidighan köp sandiki xelqler arisida uzun zamanlardin béri qarshi terepke bolghan hörmet-éhtiramning simwoli bolup kelgen bolup, robért shaw kündilik xatiriside yaqup begning dostaniliqi we méhmandostluqidin memnunliqini bildürgen. Yaqup beg bilen bolghan tunji körüshüshtin bir qanche aylar ötüp, robért shaw yerkendte turuwatqan, özini “Afghan” qiyapitide niqabliwalghan xeyward isimlik yene bir en'giliyelik kishi (ékispidétsiyechi) bilen birlikte özlirining nezerbent astigha élin'ghanliqini bayqaydu. 1869-Yili aprél aylirigha kelgende, robért shaw, yaqup beg bilen ikki qétim söhbette bolidu. Shundin kéyin u “Ataliq ghazi” yaqup begdin hindistan'gha qaytip kétish permanini tapshuriwalidu. Yaqup beg robért shawgha özining en'giliye bilen diplomatik munasiwet ornitishni xalaydighanliqini bildüridu, emma robért shaw özining qeshqeriyege shexsiy namidin kelgenlikini, en'giliye hökümitige wekillik qilalmaydighanliqini, shundaqtimu özining bu teklipni büyük biritaniye hökümitige yetküzüshke tirishchanliq körsitidighanliqini éytidu. 1869-Yili 6-apréldiki axiriqi körüshüshte, yaqup beg robért shawgha zer yipta keshtilen'gen ésil bir ton, qama tumaq we altun-kümüshlerni teqdim qilidu. Hetta uning xizmetchilirigimu ésil ton yolluq tutidu. Ikkinchi yili robért shaw biritaniyege qaram hindistan da'iriliri teripidin yene sherqiy türkistan'gha ewetilidu. U bir guruppa elchiler ömikini bashlap, yaqup beg bilen dostluq munasiwiti ornitishqa ewetilidu. Halbuki, ular sherqiy türkistan'gha yétip kelgende yaqup beg yiraq herbiy yürüshke atlinip qeshqerdin ayrilghan idi. Shundaq qilip robért shaw yaqup beg bilen qeshqerde körüshelmey ladaqqa qaytishqa mejbur bolidu. Kéyin u biritaniye impiriyesi teripidin bérmagha ewetilidu we 1879-yili 40 yéshida shu jayda wapat bolidu.

Oksford shehiridiki eshmolin muzéyida saqliniwatqan ton, doppa we ötük qatarliq Uyghur en'eniwiy kiyim-kécheklirining hemmisi yerlik Uyghurlar teripidin teyyarlan'ghan buyumlar hésablinidu. Ularning ichidiki paxtiliq tonlar soghuqtin qoghdinish roligha ige bolsa, népiz yipek rextlerde tikilgen kiyimler rahet we ésil bolup, Uyghur qol hünerwenchilik sen'itining güzellikini namayen qilip turidu. Ularning ichidiki körkem doppilar bolsa paxta rextlerge meshut yiptin keshte-neqishler chékilip tikilgen. Kiyim-kécheklerning xam matériyalliri we nusxa-neqishliri yerlik kiyim-kéchek medeniyitining alahidiliklirini ipade qilish bilen bir waqitta yene, sherqiy türkistanning eyni waqittiki hindistan, iran we rusiye bilen bolghan soda, medeniyet alaqiliridin bisharet bérip turidu. Elwette, bu kiyim-kécheklerni türlük jehetlerdin téximu chongqur tetqiq qilishqa erziydu.

Bu kiyim-kéchekler ishlen'gen waqti we dewri éniq bolushtek alahidilikliri bilen sherqiy türkistan we ottura asiya rayonining 19-esirning ikkinchi yérimidiki kiyim-kéchek medeniyitining eng nadir ülgisi bolushqa munasiptur. Shuning bilen bir waqitta, bu kiyim-kéchekler yene 19-esirdiki Uyghurlarning ijtima'iy hayati we yerlik medeniyitini öginish hem tetqiq qilishta intayin muhim ehmiyetke ige.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet